პატიმრობა სიკვდილით დასჯის პირისპირ

  ავტორი: იასონ შიშნიაშვილი

ციხე. რა როლი აკისრია მას? რისთვის არის საჭირო ამ ინსტიტუტის არსებობა და რა სარგებლობა მოაქვს საერთოდ? ციხე, თავისი არსით, სასიკვდილო განაჩენის საპირისპირო, უფრო ჰუმანური დასჯის მეთოდია. მაგრამ მოდით, თავიდან განვიხილოთ სიკვდილის დასჯის ფენომენი და საერთოდ რისთვისაა საჭირო ვიღაცის სიცოცხლის ხელყოფა. პასუხი პრიმიტიულად ლოგიკურია – არსებობს დანაშაული, რომლის ჩამდენმაც უნდა აგოს პასუხი თავის ქმედებაზე და სიკვდილით დასჯის შემდგომ, საზოგადოებისთვის მავნე ქმედების ისევ განმეორება იქნება შეუძლებელი.

სიკვდილით დასჯით ჩვენ ვკვეთ ინდივიდს საზოგადოებისგან, როგორც პოტენციურად მავნე არსებას და „პურითა და სანახაობით“ დანაყრებული საზოგადოება (თუ გავიხსენებთ რა სახით ხდებოდა მრავალი საუკუნეების მანძილზე ეს დასჯა) მშვიდად იძინებს იმ ფიქრით, რომ სამყაროდან განიდევნა კიდევ ერთი „დემონი“.

Jason (photo)მაგრამ. მაგრამ, დღეს, როდესაც გარკვეული ქვეყნების საზოგადოებას, და მათ შორის საქარათველოს, აქვს პრეტენზია ცივილიზებულობაზე, რაც თავის მხრივ, დღეს გულისხმობს ადამიანის სიცოცხლის მიმართ უსპეტაკეს დამოკიდებულებას – ჩვენ ვუბრუნდებით ისევ ციხეს, სადაც წესით და რიგით სიცოცხლე დაცულია. ანუ,  ჩვენ ვიღებთ ინსტიტუტს, რომელიც სჯის ადამიანს თავისი ქმედებისთვის,  ან შეიძლება ითქვას, რომ ადამიანი იღებს პასუხისმგებლობას მის მიერ ჩადენილი დანაშაულისთვის და გარკვეული პერიოდი უწევს უარის თქმა თავისუფლებაზე, რითაც იზღუდება ადამიანის ბუნებაში ჩადებული მთავარი ლტოლვა.

თუ ამ ჯაჭვს გავყვებით, ბოლოს, საკმაოდ ზედაპირულად, ზედმეტი ფილოსოფიის გარეშე, თუმცა აშკარა ლოგიკით, შეგვიძლია ჩამოვაყალიბოთ მთავარი თეზა – ჩვენ არ ვკლავთ ადამიანს ე.წ. „შეცდომის“ გამო, ჩვენ დროებით ვზღუდავთ მის თავისუფლებას და x-პერიოდის შემდგომ ისევ ვიღებთ საზოგადოებაში. მაგრამ, იქიდან გამომდინარე, რომ ციხე არის სიკვდილით დასჯის ალტერნატივა, არსებობს საფუძვლიანი სურვილი იმისა, რომ ზემოთხსენებული „შენდობილი“ (ბარბაროსული განაჩენისგან) პატიმარი აღარ ჩაიდენს დანაშაულს და მოსახლეობა მშვიდად დაიძენებს (ოღონდ უკვე „სანახაობის და პურის“ გარეშე) – საპირისპირო შემთხვევაში კი ამ ინსტიტუტის დაფინანსება უბრალო იდიოკრატიაა.

მაგრამ, თუ გავცდებით თეორიულ ჩარჩოებს, რა ხდება რეალურ სამყაროში? საინტერესო იქნება ორი მოდელის შედარება, კერძოდ ქართულის, რომელსაც მე ვეძახი „დასჯა და მხოლოდ დასჯა“ და სკანდინავურის,  „დასჯა და გამოსწორება“ (არ ვიღებ ამ რეიგონის ცალკე ქვეყანას, რადგან ჩრდილოეთ ევროპის ქვეყნებს ბევრი საერთო მახასიათებელი აქვთ, მათ შორის პენიტენციალური სისტემაც)

დავიწყებ ქართული მოდელით (მასთან გვერდით დგას თვით ამერიკულიც, რუსულიც და ა.შ.) როგორც ვახსენე, ეს მოდელი დამყარებულია მხოლოდ დასჯაზე, უხეშად, რომ ვთქვათ, მოკლევადიან „სარგებელზე“, ხოლო გრძელვადიანი განჭვრეტა არ ხდება, რის გამოც ვიღებთ ნეგატიურ შედეგს. ამ შედეგზე სასაუბროდ, თვალსაჩინოებისთვის, კარგი იქნებოდა სტენფროდში, ფილიპ ზიმბარდოს მიერ ჩატარებული ექსპერიმენტის მაგალითად მოყვანა.

ფსიქოლოგიის ფაკულტეტის სარდაფში იყო „გათამაშებული“ ციხე, როდესაც სტუდენტების გარკვეული ნაწილი შედგებოდა პატიმრებისგან, ხოლო დარჩენილი ციხის მცველებისგან. სპეციალურად იყო არჩეული ფსიქოლოგიურად ყველაზე ძლიერი 24 სტუდენტი (ეს ფაქტი საყურადღებოა, თუ გავითვალისწინებთ რა მოხდა შემდგომ). აღსანიშნავია, რომ ზიმბარდომ შექმნა ისეთი გარემო პირობები, რომ მონაწილეებმა განიცადეს დეზორიენტაცია და ახალ რეალობაში გადავიდნენ, სადაც შეიძლება ითქვას, რომ იქცნენ ნამდვილ „მცველებად“ და „პატიმრებად“.  მოკლედ, რომ ვთქვათ, მცველებმა იმ დონემდე მოირგეს თავისი როლი, რომ ყოველ მესამეში გაიღვიძა სადისტურმა მიდრეკილებებმა ( განსაკუთრებით ღამით, როდესაც მათ ეგონათ, რომ კამერები იყო გამორთული), ხოლო რაც მთავარია „პატიმრების“ დიდმა ნაწილმა განიცადა საკმაოდ ძლიერი ემოციური აშლილობა.

ის „სოციალური როლი“, რომელიც ენიჭება პატიმარსა და მცველს  ზემოთხსენებულ მოდელში „დასჯა და მხოლოდ დასჯა“, არანაკლებ ნეგატიური ფინალით სრულდება. საქართველოში ეს ბადებს მრავალ პრობლემას – ციხის სისტემას დაპირისპირებული პატიმრების მიერ შექმნილი „კოალიციები“, რომლებიც რეალურ სამყაროშიც აგრძელებენ არსებობას; ფსიქოლოგიური ტრავმა და ბოლოს რაც მთავარია, საზოგადოებრივ ცხოვრებაში ინტეგრაციის რთული პროცესი, რომლის დროსაც ყველაზე ადვილი გამოსავალია – ისევ დანაშაულის ჩადენა. ეს ინსტიტუტი, როგორც ზიმბარდო, სხვადასხვა „ხერხის“ დახმარებით ქმნის დეზორიენტაციაზე მიმართულ სისტემას, სადაც ადამიანი კარგავს თავის თავს რეალურ სამყაროში.

ზოგადად, ციხის სისტემაში პროგრესულობისკენ წინსვლა ჯერ კიდე 1854 წელს, ირლანდიაში დაიწყო, როდესაც პატიმრის სოციალიზაციის იდეა გაუჩნდა კაპიტან კოფტონს. მაგრამ მაინც, დღეს ყველაზე გამორჩეული სკანდინავური სისტემაა. ზოგადად არსებობს ორი სახის ციხე – დახურული და ღია (რეალურად განსხვავება ცოტაა, თუმცა სახელიდან გამომდინარე ჩანს, რომელი უფრო დაცულია და სად უფრო მეტი კონტროლია). თუ დავივიწყებთ უფრო ნაკლებ თუ მეტ ჩაკეტილობას, სურათი გვეხატება თითქმის ერთნაირი – ბიბლიოთეკები, სპორტ-დარბაზები, ბევრი ციხე მდებარეობს კურორტის დონის ადგილებში – მშვენიერი ბუნებით, პატიმრები მუშაობენ ან დადიან სკოლაში (ორივე შემთხვევაში უხდიან ფულს ), ეუფლებიან რაიმე ხელობას, საკუთარ თავს თვითონ უვლიან (ოთახის დალაგება, ტანსაცმლის რეცხვა – რა თქმა უნდა, სარეცხი მანქანის გამოყენებით) ტანისამოსიც კი „ადამიანური“ აქვთ, ხოლო მომუშავე პერსონალი გადის სპეციალურ კურსებს, სანამ აქ მოხვდება.

ადამიანი ამ დიდ პროცესში (კითხვა, მუშაობა, სწავლა, ვარჯიში) განიცდის ტრანსფორმაციას და სხვადასხვა ღირებულების გადაფასებას, რის შემდგომ ჩვენ ვიღებთ სურათს, როდესაც რეციდივის პროცენტი საკმაოდ მცირეა (ხშირ შემთხვევაში ციხეებში ბრუნდებიან ემიგრანტები). სკანდინავური მოდელისთვის ისიც საკმარისია, რომ ადამიანი თავისუფლებას იზღუდავს (აქ ჩანს ჩრდილოეთ ევროპელების მიერ თავისუფლების განსაკუთრებული დაფასება), მათ მოძებნეს ოქროს შუალედი – როდესაც სიკვდილის დასჯის ჰუმანური ალტერნატივა – რეალურად იქცა ჰუმანურ ალტერნატივად და არა დამახინჯებულ იდეად.

ეს გრძელვადიანი გათვლა უბრალო ეკონომიკური თვალსაზრისითაც კი – გვანახვებს, იმას, რომ დღეს არსებული ქართული მოდელი არის საზოგადოებრივი სუიციდი..

დატოვეთ კომენტარი

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s