ლევან გიგინეიშვილი -განმანათლებლობა ევროპასა და საქართველოში

 

10731217_369432999899934_2318416664041161825_nლექცია წაკითხულია “ლიბერალიზმის სასწავლო ცენტრში” 2013 წლის 29 ნოემბერს

ტრანსკრიპტი მომზადებულია სალომე გაბლიანის მიერ

ლევან გიგინეიშვილი – ფლობს დოქტორის ხარისხს შუა საუკუნეების კვლევებში ცენტრალური ევროპული უნივერსიტეტიდან (ბუდაპეშტი, უნგრეთი) და ასევე, სწავლობდა ივანე ჯავახიშვილის სახელობის სახელმწიფო უნივერსიტეტში (საქართველო), ლიუვენის უნივერსიტეტის ფილოსოფიის ინსტიტუტში (ბელგია) და ჰარვარდის უნივერსიტეტის განათლების სამაგისტრო სკოლაში (აშშ). მისი სადოქტორო დისერტაცია სახელით იოანე პეტრიწის პლატონისეული თეოლოგიაგამოაქვეყნდა Gorgias Press (USA)-ის მიერ წიგნის სახით 2007 წელს და იყო პირველი ნაშრომი, რომელმაც იოანე პეტრიწის ფილოსოფია ინგლისურენოვან აუდიტორიას გააცნო. ლევან გიგინეიშვილი ილიას უნივერსიტეტის პროფესორია, გარდა ამისა, ასწავლის ფილოსოფიის ისტორიას და ქართულ ლიტერატურას გივი ზალდასტანიშვილის სახელობის ამერიკულ აკადემიაში თბილისში


ახლა   რომ    ამბობენ,   ევროპული    ინტეგრაცია,    საქართველოს   ბედისწერა-   ევროპა. რატომ არის ევროპა საქართველოს ბედისწერა? უფრო ღრმად გავიაზროთ. მეც ვფიქრობ, რომ ევროპა საქართველოს ბედისწერაა, მაგრამ რა რაციონალიზაცია აქვს ამას, რა გონებრივ პრინციპებზე უნდა დავამყაროთ ეს ინტუიციური აღქმა, რომ ევროპისკენ მივდივართ?!

რა არის ევროპა? ევროპა მოცემულობა არ არის, ევროპა იქმნებოდა. რაც მე უნდა ვილაპარაკო ახლა განმანათლებლობაზე ფართო გაგებით, მოხდა ევროპაში. განმანათლებლობა, როგორც კულტურული ფენომენი, უფრო მეტად, შეიძლება მეტაფიზიკური ფენომენიც, ასე ვთქვათ, დიდი ასოებით ჩაიწერა ევროპის ისტორიაში და ამან ყველანაირად სახე უცვალა მთელ სამყაროს: მეცნიერულად, კულტურულად, პოლიტიკურად, რელიგიურად.

როცა განმანათლებლობამ უკვე მაღალ საფეხურებს მიაღწია და 100 წელზე მეტს ითვლიდა, იგი უკვე ეწეოდა თვითრეფლექსიას, რაც ნიშნავს: რანი ვართ ჩვენ? რა არის განმანათლებლური რეალობა? და ამას მოჰყვა ემანუელ კანტის მიერ დაწერილი ესე: “რა არის განმანათლეობლობა”. კანტმა დააკრისტალა განმანათლებლობის მთავარი იდეა – სულისკვეთება.

განმანათლებლობა  არ  არის  ბევრის  ცოდნა.  განმანათლებლობა      არის  გარკვეული, თავისებური დამოკიდებულება სამყაროსთან. ეს არის დამოკიდებულება, როცა შენ ხარ პასუხისმგებელი შენს აზროვნებაზე, გამოდიხარ ინფანტილური მდგომარეობიდან და საკუთარ აზრებზე ხარ პასუხისმგებელი, თვითონ აყალიბებ შენს ხედვას სამყაროზე, ანუ კრიტერიუმი სამყაროს გააზრებისა ხდები შენ და არა რამე ტრადიცია, ავტორიტეტი. უფრო კონკრეტულად: ავტორიტეტი ხდება შენივე საკუთარი გონება.

რა თქმა უნდა, ეს კანტიდან არ დაწყებულა, იგი ამ იდეის მხოლოდ კონსტანტაციას ახდენს. ძნელია იმის თქმა, კონკრეტულად ვისგან დაიწყო, ზუსტად ვინაა ის ფიგურა,  ვისგანაც წარმოიშვა, რადგან ეს მთელი მოძრაობა იყო, მაგრამ ამ მოძრაობაში არიან ემბლემატური ფიგურები. პირველ რიგში უნდა აღვნიშნოთ მარტინ ლუთერი. მარტინ ლუთერმა მოახდინა რევოლუცია რელიგიაში. მან თქვა, რომ არის ეკლესიური, ტრადიციული, ავტორიტეტული პოზიციები პაპისგან, საეკლესიო კრებებისგან მომდინარე, რასაც მისი სინდისი არ ეთანხმებოდა. ის განიხილავდა იდეას, რომ ეკლესიას აქვს ჭარბი მადლი წმინდანების მოწამეობრივი ღვაწლის შედეგად და შეუძლია, ეს მადლი გასცეს, მაგრამ აქ ჩნდება ინდულგენციების თემა. ინდულგენცია თავიდან სწორი გაგებით ასეთი იყო, რომ შენ აღსარებას ამბობ, ინანიებ ცოდვას, მაგრამ შეიძლება დაგიწესონ გარკვეული ეპიტიმია. რა არის ეს? შენ კი თქვი აღსარება, მოინანიე, მაგრამ უფრო რომ განიმტკიცო შენი ეს მონანიება, უნდა შეასრულო დაკისრებული ეპიტიმია, მაგალითად ჩახვიდე კიოლნში, იმოგზაურო, პილიგრიმობა შეასრულო და ეთაყვანო 3 მოგვის საფლავს, მაგრამ, დავუშვათ, არ შემიძლია ეს გავაკეთო, მოსავლელი მაქვს მეურნეობა, ვერ მივატოვებ ოჯახს. ამიტომ მე შემიძლია ეს ეპიტიმია შევცვალო გარკვეული შეწირულობით, მაგალითად, 5 ბატი შევწირო ეკლესიას დაკისრებული ეპიტიმიის შესრულების ნაცვლად.

პრობლემა ისაა, რომ ეს 5 ბატი ჩაანაცვლებს თვითონ იმ აღსარებას, მონანიების იმპერატივს, მაშინ ეს ყველაფერი გამოდის რელიგიური ცნობიერების დამახინჯება და ინდულგენცია – ფულის გადახდა ცვლის სულიერ ცხოვრებას. ლუთერმა დაინახა ეს დეგრადაცია ლათინურ ეკლესიაში, პაპის თეოლოგების სწავლებაში და თქვა, რომ როგორც ქრისტიანს, არ შეეძლო და ვერ გაყვებოდა ამ წესს, რომ სინდისი კარნახობდა სხვა ქმედებას და თუნდაც პაპი, მისი საეკლესიო კრებები, თეოლოგიები ამბობდეს ამას, ლუთერის სინდისი ჯანყდებოდა ამის წინააღმდეგ. ანუ ის ამბობს, მე ვდგამ საბედისწერო ნაბიჯს და ვდგები იქ, სადაც ჩემი სინდისია.

საბედისწერო კი არ ნიშნავს ცუდს, საბედისწერო ნიშნავს ბედის განმსაზღვრელ ნაბიჯს. “აქ ვდგავარ, სხვანაირად არ ძალმიძს”,- ამბობს ლუთერი საეკლესიო კრებაზე. ეს არის რადიკალური ნაბიჯი. ხდება რელიგიური სინდისის ემანსიპაცია.

აქამდე მთელი ევროპა, ფაქტობრივად, ავტორიტეტით ცხოვრობდა: უბრალო ადამიანი ვარ მე თუ არაუბრალო ადამიანი, მე მივყვები პაპს და იმას, თუ რას მეუბნებიან თეოლოგები. აბსოლუტთან კავშირს ვამყარებ არა პირდაპირ, აბსოლუტის გაცხადებული ტექსტით – ბიბლიით, არამედ იმით, თუ როგორ განმარტავენ ამ ბიბლიას პაპი და მისი თეოლოგები ანუ შუამავალი მყავს მე ბიბლიასთან და ღმერთთან.

ლუთერმა დასვა რადიკალური სკეფსისი – ეჭვი, რომ იქნება პაპის თეოლოგები არ მაძლევენ ბიბლიის არსის სწორ განმარტებას, იქნებ არასწორ ურთიერთობას მამყარებინებენ აბსოლუტთან, ამიტომ მე თვითონ დავამყარებ ამ ურთიერთობას.

მაგრამ ეს ყველას არ შეეძლო, რადგან ბიბლია მხოლოდ ლათინურ ენაზე არსებობდა და ბევრი ადამიანი არ ფლობდა ამ ენას. ამიტომ ლუთერის პირველი უმთავრესი რელიგიური რეფორმა გახდა ბიბლიის გერმანულად თარგმნა. ის ამით ეუბნება მორწმუნეს: გადაშალე ბიბლია და შენი სინდისით დაამყარე ურთიერთობა ღმერთთან. აი, ეს არის რელიგიური სინდისის ემანსიპაცია. რა თქმა უნდა, ამას მოყვა ტექსტის სხვადასხვაგვარი გააზრება, წარმოიშვა უამრავი სექტა, მრავალი სხვადასხვა მიმდინარეობა, რომლებმაც ერთმანეთში ბრძოლა წამოიწყეს. ევროპაში რელიგიური ომები დაიწყო და ასე ტკივილებში დაიბადა ახალი ევროპული მენტალობა.

რელიგიური სინდისის ემანსიპაციას მოყვა, ზოგადად, სინდისის ემანსიპაცია აზროვნებაში. რაც ლუთერმა გააკეთა რელიგიაში, იგივე შექმნა რენე დეკარტმა ფილოსოფიაში. დეკარტის ხედვა იგივე ლუთერული სულისკვეთებაა. დეკარტი კათოლიკე იყო, მაგრამ მისი მიდგომა, მეთოდი ძალიან პროტესტანტულია. დეკარტი ამბობს: მე არ ვენდობი არანაირ ტრადიციას, სქოლასტიკური გრაცია არსებობს, მაგრამ ვაითუ ეს სქოლასტიკური გრაცია მატყუებს?! მოდი, მე ვიტყვი არა ტრადიციულ სიმართლეს, არამედ ვიტყვი, რა არის ის სიმართლე, რომელიც ნებისმიერ ტრადიციაში იქნება ურყევი; რაშიც არანაირად არ შევიტან ეჭვს. შემიძლია ვთქვა, რომ ეს სიმართლეა ღვთის არსებობა? არ შემიძლია, იმიტომ, რომ არის ბევრი ადამიანი, ვინც ღვთის არსებობას უარყოფს და თავისი არგუმენტები მოჰყავს.

ამიტომ, თვისთავად, ღვთის არსებობა არ არის ურყევი და დამაჯერებელი არგუმენტი. ამას სჭირდება დამატებითი არგუმენტები, რომელთაც ან დაიჯერებ, ან – არა. მე ვეძებ ისეთ ურყევ წერტილს, რომელიც ყველასთვის, მთელი კაცობრიობისთვის შეუვალი იქნება, ყველანაირ კრიტიკას გაუძლებს და დეკარტი რადიკალური სკეფსისის და ეჭვის შედეგად პოულობს ამ წერტილს თავისივე თავში: “ვაზროვნებ, მაშასადამე, ვარსებობ.”

მანამდე ეს ავგუსტინემაც თქვა: “ვეჭვობ, მაშასადამე, ვარსებობ’’, მაგრამ ავგუსტინეს არ შეუქმნია ამისგან სისტემა და ეს თავისი ფილოსოფიის მთავარ მომენტად არ გამოუცხადებია. დეკარტი იდეას “ვაზროვნებ, მაშასადამე, ვარსებობ’’ აცხადებს მთავარ აგურად, რაზეც ნებისმიერ დანარჩენ ცოდნას აშენებს, მათ შორის ღვთისა და სამყაროს არსებობას.

გვაქვს რადიკალური ცვლილება: აქამდე ითვლებოდა, რომ მოცემულობა არის ღმერთი, სამყარო და მე მას ვიკვლევ. დეკარტთან ერთადერთი მყარი და შეუვალი მოცემულობა არის ის, რომ მე ვაზროვნებ და მე ვარ კრიტერიუმი, დამდგენი ყველაფრის ჩემი აზროვნებით, ანუ ჩემი თავიდან იწყება და იგება სამყარო და არა ღმერთიდან. თუმცა, რა თქმა უნდა, დეკარტი მორწმუნე იყო და მიაჩნდა, რომ ნებისმიერი ცოდნის საფუძველი ღმერთია. იმის თქმა, რომ სამყარო არსებობს, მხოლოდ იმიტომ შემიძლია, რომ მივალ ჯერ ყოვლადკეთილი ღვთის არსებობამდე, რომელმაც შეუძლებელია, მომატყუოს. ამიტომ სამყარო არსებობს, ღმერთი არ მომატყუებდა და ილუზიას არ მომცემდა სამყაროს ნაცვლად. ყოველ შემთხვევაში, ეს იმპერატივი, რომ შენ იაზროვნე, თვითონ გაბედე, თვითონ შექმენი შენი აზრები, არის განმანათლებლობის მთავარი ასპექტი.

განმანათლებლობის ეპოქაში არის მეცნიერების არნახული განვითარება. ადამიანი ფიქრობს, რომ არ შეურიგდეს მოცემულობას, გამოასწოროს საკუთარი მდგომარეობა.

აქ არის გარკვეული ამპარტავნობაც: ტრადიციული სწავლებით, ადამიანი არის დაცემული, მან უნდა გამოისყიდოს ეს ცოდვები მონანიებით და ღვთის მადლით. აქ კი ჩნდება მეცნიერების იდეა, რომელიც ამის გარეშე გამოასწორებს ადამიანის მდგომარეობას, ანუ ადამიანს გამოისყიდის თავისივე მეცნიერული ძალისხმევა.

ამ ეპოქაშივე წარმოიშვა ღმერთთან დაკავშირებული კიდევ ერთი იდეა – დეისტური იდეა. ნიუტონს და რუსოს აქვთ ასეთი ხედვა : ღმერთმა შექმნა სამყარო – უზარმაზარი მექანიზმი თავისი ფიზიკური კანონებით, მაგრამ ამის მერე მიატოვა. ეს მექანიზმი იმართება საკუთარი კანონებით და ღმერთი აღარ არის ჩამრევი ისტორიაში. რელიგიას იაზრებენ, როგორც: ღმერთი არსებობს. შეუძლებელია, ამხელა წესრიგს არ ჰყავდეს ინტელიგენტური მოაზროვნე, შემოქმედი, მაგრამ შემდეგ ეს შემოქმედი ტოვებს სამყაროს, რომელიც თავისი ლოგიკით, აუცილებელი კანონებით იწყებს მოქმედებას.

ადამიანიც აღიქმება, როგორც ბუნების აუცილებელი კანონების ნაწილი. იგი აუცილებლობის, შეიძლება ითქვას, ტყვეა. თავისუფალ ნებას უარყოფს ბევრი განმანათლებელი მოაზროვნე, მაგალითად, ჰობსი უარყოფს ადამიანის თავისუფალ ნებას და მას მექანისტურად აღიქვამს. ეს არის ტენდენცია, რომ უარყონ ყოველგვარი ავტორიტეტი. შემოდის ემპირიციზმი, ყოველგვარი წინასწარი სქემის გარეშე იკვლევ ბუნებას და წინასწარი ჰიპოთეზა კი არა გაქვს, არამედ ბუნება გასწავლის, რა თქვა მასზე და აღმოაჩენ ბუნების კანონებს.

პოლიტიკაში ხდება დიდი ცვლილებები. შემოდის ტენდენცია, რომ მეფის მმართველობა აღარ ჩათვალო ღვთიურ ლეგიტიმაციად და იფიქრო ალტერნატიულ პოლიტიკურ მოდელებზე, რადგან მმართველობის წყარო არ არის ღმერთში. აქ უკვე ქრისტიანობისთვის, მონარქიისთვის არ არის აუცილებელი რელიგია და ნელ-ნელა მოდის ლოკის, ჰობსის თეორიები, სოციალური კონტრაქტის თეორიები, სადაც ითქმება, რომ ძალაუფლების წყარო და პოლიტიკური სტრუქტურის ლეგიტიმაცია მოდის ხალხისგან, შეთანხმებიდან და არა რაღაც ღვთიური უფლებიდან. ეს ხსნის გზას, იმსჯელო საუკეთესო მოდელებზე და იწყება პოლიტიკური აზროვნების დუღილი. ჰობსს ერთი მოდელი აქვს, ლოკს- მეორე, რუსოს – მესამე.

არის განცდა, რომ სკეპტიკური სული გახდა აუცილებელი მდგენი განმანათლებლობის ფილოსოფიისა, განმანათლებლური სულისკვეთებისა. სკეფსისი არის არა მხოლოდ იარაღი, რომ შეიცნო ჭეშმარიტება, არამედ იგი აუცილებელი ნაწილია თანამდროვე ადამიანისა. სკეფსისი არის ის პრინციპი, რითაც შენ ავითარებ საკუთარ თავს, არ ჩერდები, ანუ შენთვის აბსოლუტურად მიღწეული არაფერია, შენ მუდმივად ეძებ ახალ, უკეთეს მოდელებს. ეს ფაუსტური სულისკვეთებაა. როცა ფაუსტი იტყვის: “შეჩერდი, წამო! ჰოი, რა მშვენიერი ხარ’’, აი, იქ მას მეფისტოფელი აჯობებს, მაგრამ ფაუსტი არასდროს ამას არ ამბობს, ფაუსტი სულ ძიებაშია. სწორედ ეს ძიების სულისკვეთება დაებედა განმანათლებლობას.

იდეა  ის  არის,  რომ  როცა  მეფისტოფელი  ფაუსტს  ეკითხება,  არის  თუ  არა  მზად, შეაბიჯოს იქ, სადაც სრული სიცარიელეა, სადაც არა გაქვს ჯერ კონცეპტი, ფაუსტი შეძრწუნებულია, მაგრამ პასუხობს, რომ კი, ის ამას გააკეთებს; ანუ ფაუსტს უნდა, გაიგოს  რაღაც  შეუცნობელი,  გაურკვეველი,  გაუგებარი.  აქ  მოცემულობა  არ  არის, ცხოვრება ხდება დიდი პრობლემა და ეს პრობლემა შენ უნდა ამოხსნა შენივე პირადი გამბედაობით, რომლის გარეშეც ფასეულობა არ იქმნება. ფასეულობები დგება, როცა შენ შენს თავისუფლებაში ბედავ ამ ახალი საკითხების, ახალი პრობლემების მიმართ დაპირისპირებას, შეუცნობელში ფეხის გადადგმას. შემოდის    უსასრულობის     იდეა,    უსასრულოდ     განვითარების,    პროგრესის    იდეა.

ქრისტიანობაში მანამდეც იყო ეს უსასრულობა, საერთოდაც, ქრისტიანობამ შემოიტანა ეს იდეა. გვახსოვს, ალბათ, იგავი სახარებაში: ადამიანი ჰგავს ახალ ღვინოს, რომელსაც სულ ახალი ტიკები უნდა, ხეთქავს ძველ ტიკს და ითხოვს ახალს. ეს ნამდვილად არის უსასრულო პროგრესის იდეა.

პავლე საუბრობს ერთი ძალიდან მეორეში გადასვლაზე, ძალით წარმატებაზე. მაგრამ ქრისტიანობაში ამ ძალითი ძალით წარმატების იდეა იყო ვერტიკალურ განზომილებაში, ანუ სულიერი პროგრესი ღმერთისკენ. სოციოპოლიტიკური სისტემა არ იცვლება, არ გვაქვს სოციოპოლიტიკური პროგრესი. რაც შეეხება განმანათლებლობას, ეს პროგრესის იდეა გადმოვიდა ჰორიზონტალურ განზომილებაში, ისტორიისა და სოციოპოლიტიკური პროგრესის განზომილებაში – შესაძლებელია ჩვენი სოციოპოლიტიკური პროგრესი, ამის განვითარება შეიძლება. ქრისტიანობა დაახლოვდა მიწასთან, ეს იდეალი გახდა რეალიზებადი ისტორიაში. მანამდე ამის იმედი არ იყო.

შუა საუკუნეებში, “მუშა მიწყივ მუშაკობდეს, მეომარი გულოვნობდესო”, როგორც რუსთაველი ამბობდა, არსებობდა იდეა, რომ შენ რაღაც მოცემულობა უნდა იცხოვრო მორჩილად და არ დასვა კრიტიკული შეკითხვები, ან ვის შეეძლო საერთოდ დაესვა კრიტიკული შეკითხვები?! საყოველთაო განათლება არ არის.

განმანათლებლობამ მოიტანა საყოველთაო განათლების აუცილებლობა. ყველა ადამიანი თავისუფალია, ყველას აქვს შესაძლებლობა, თანაბრად განვითარდეს. ძალიან მკაფიოდ შემოვიდა თანასწორობის იდეა. მოხდა საფრანგეთის რევოლუცია.

ჩვენ    ყველანი,    გარკვეულწილად,      საფრანგეთის     რევოლუციის     შვილები     ვართ. ვატარებთ ამ იდეებს, ვსუნთქავთ ამ იდეებით. მანამდე რა ხდება? მანამდე ძალიან დიდი კულტურა იქმნება. არისტოკრატული    კულტურა     ძალიან     ფაქიზი    და    დიადი     კულტურაა, მაგრამ, სამწუხაროდ, ხდება საზოგადოების დანაწევრება, ისეთი სტრატიფიკაცია, სადაც ქვედა ფენები საერთოდ ვერც ეზიარებიან, ვერ ხვდებიან ამ კულტურას. გლეხობა და არისიტოკრატია სხვადასხვა ენაზე საუბრობს. დიახ, არისტოკრატიის შეცვლა დემოკრატიით იწვევს ბევრი სილამაზის დაკარგვას, მაგრამ, სამაგიეროდ, უფრო სამართლიანია დემოკრატია. დემოკრატიაში ყველას აქვს გარკვეული მიწვდომა სინათლეზე. შეიძლება ისეთ კაშკაშა სინათლეზე არა, როგორც არისტოკრატიის დროს, არისტოკრატული მოცალეობის დროს , მაგრამ მაინც უკეთესია, უფრო სამართლიანია დემოკრატიული პრინციპი, შეუძლია მონაწილეობა მიიღოს საერთო სივრცეში. ღვთიურ სამართლიანობას დემოკრატია უფრო პასუხობს, ვიდრე არისტოკრატია. ამიტომ ასეთი განვითარება ისტორიის დიალექტიკის საკითხია, ასე ფიქრობს ჰეგელი. მეტი და მეტი თავისუფლება ყველასთვის.

ევროპაში ერი-სახელმწიფოები წარმოიშობა. გერმანულ რომანტიკულ ნაციონალიზმში იბადება ასეთი ხედვები, რომ ღვთიური გაგება ყველაზე კარგად ცხადდება ნაციონალურ, ეროვნულ კულტურებში. ფიხტეს აქვს მოსაზრება, რომ სულიწმინდა ყველაზე უკეთ გამოიხატება ეროვნულ ენაზე, შენს მენტალობაში და არ არის ავთენტური ქრისტიანობა ლათინურენოვანი ქრისტიანობა, როცა მშობლიური ენა არ არის, რაზეც ლოცულობ და რაზეც ღმერთთან გაქვს ურთიერთობა.

მინდა გადმოვიდე საქართველოზე. საქართველოში, შეიძლება ითქვას, გრძელი შუა საუკუნეები იყო. რასაც ეროვნული განმანათლებლობა ჰქვია, ჩვენთან შემოდის მეთვრამეტე საუკუნის ბოლოს, მეცხრამეტეს დასაწყისში. პირველი ფიგურა, ვინც უნდა ვთქვათ, იყო სოლომონ დოდაშვილი. მან თარგმნა კანტის ლოგიკა ხარკოვის უნივერსიტეტისათვის. სოლომონ დოდაშვილის ეს ნაშრომი გამოიყენებოდა რუსეთის იმპერიის უნივერსიტეტებში. მისი მოწაფეა ნიკოლოზ ბარათაშვილი, რომელთანაც  ძალიან  მკაფიოდ ჩანს  ევროპული “Sapere Aude’’-ს მენტალობა, სულისკვეთება, ანუ: თვითონ გაბედე, თვითონ იაზროვნე.

ფასეულობა არ არის ღირებული, თუ შენ თვითონ არ ჩაწვდი მას. მორალიც რომ დაიცვა, ძალიან მორალურად რომ იცხოვრო, მაგრამ ეს მორალი შენთვის გარეგანი იყოს, 10 მცნებაც რომ დაიცვა, თუ არ გესმის ამ 10 მცნების არსი საკუთარი გამოძიებით, მაშინ ის 10 მცნება არ არის ფასეული, ჯერ არ გამხდარა შენთვის ფასეული, რადგან ეს შენ უნდა გაიგო თვითონ. კანტი ამბობს, სოკრატული მეთოდით ჩაღრმავდი საკუთარ თავში და შეიცანი, რატომ არის ეს ცუდი, რატომ არის ეს კარგი.

კატეგორიულ იმპერატივამდე უნდა მიხვიდე. “არა კაც კლა” უნდა გახდეს კატეგორიული იმპერატივი იმით, რომ შენ ჩაწვდე. ეს არის საყოველთაო კანონი. შენ თვითონ უნდა გამოიძიო. თუ შენი არაა ჯერ, თუ არ გამოიძიებ, ამის გარეგნულად დაცვა ჯერ კიდევ არ გქმნის შენ ზნეობრივ ადამიანად.

ბარათაშვილთან     არის      მსგავსი     მომენტი.     ის     არ      იღებს     ტრადიციას     ბრმად. ბართაშვილში ჩნდება ეს მეფისტოფელური ეჭვის სული, ეს ეჭვის სული მისი პირადი ტრაგედიაა, მაგრამ ამავე დროს ეს არის კრიტიკის სული, რითიც ის ხედავს , რომ მზამზარეულად ვერ მიიღებს ტრადიციას. ყმაწვილის ბრმა სარწმუნოებით ვეღარ იცხოვრებს. მან უნდა თვითონ ეძებოს ცხოვრების საზრისი, “გზა უვალი გაიაროს’’ და ძალიან კარგად ესმის, რომ საქართველოს კულტურაში პირველია, ვინც ამას აკეთებს. “ნუ   დავიმარხო   ჩემსა   მამულში’’,   თავისი    უნიკალურობა    ძალიან   კარგად    ესმის.

ბარათაშვილმა იცის კანტი, პირდაპირ მის ციტირებას ახდენს, როცა სილამაზეს და მშვენიერებას აპირისპირებს “სილამაზეა მხოლოდ ნიჭი ხორციელობის, მშვენიერება ნათელია ზეცით მოსილი’’. მშვენიერი და ამაღლებული განცდა აქვს.

ლამაზია ბარათაშვილთან კანტის “მშვენიერი’’ და ამაღლებულია – ბარათაშვილის ‘’მშვენიერი’’. ეს მშვენიერის და ამაღლებულის იდეები ბარათაშვილმა იცის დოდაშვილისგან და გადმოაქვს თავის ლექსში. ლამაზი ერთია, მშვენიერი მეორეა.

ამავე დროს არის ავანტიურისტული სულისკვეთების, მე უნდა თვითონ გამოვიძიო, თვითონ შევქმნა ახალი, ვბედავ რომ “ არ დავიმარხო ჩემთა წინაპართ საფლავებს შორის’’ და “უვალი გზები’’ გავიარო, ამით კი ‘’მოძმესა ჩემსა სიძნელე გზისა გაუადვილდეს’’. მე მივდივარ უკიდურეს სასოწარკვეთილებამდე, უკიდურეს ეგზისტენციალურ სკეფსისამდე: “სოფელსაც რომ ბოლო მოეღოს, სად იყოს მათი საქმე, ვინ სადღა იყოს’’, მზამზარეული პასუხი ღვთისა არა მაქვს, როგორც გურამიშვილს ექნებოდა, ამიტომ მე თვითონ უნდა ვეძებო. არა მაქვს ის სიმშვიდის წერტილი, როგორც გურამიშვილს აქვს. მარადისობა შემეცვალა უსასრულო სწრაფვით, უსასრულო ლტოლვით.

“ავანტიურისტული’’ ტყუილად არ ვახსენე. ერთ-ერთი პირველი ლექსი ბარათაშვილისა არის “ნაპოლეონი’’. რომანტიზმი ავანტიურიზმის სულთან არის დაკავშირებული. ნაპოლეონი არის “პარექსელანს’’, რომანტიკოსების გმირი. არ არსებობს რომანტიკოსი პოეტი, ნაპოლეონს რომ არ აქებდეს. სწორედ ნაპოლეონი არის ავანტიურიზმის სული: დაიწყო უბრალო კორსიკელიდან და იმპერატორად დაამთავრა, ანუ ის არ ურიგდება არსებულ წყობას, ის ლეწავს ამ სტრუქტურებს და თვითონ ქმნის თავის თავს. პაპი კი არ ადგმას გვირგვინს, პაპს ართმევს და თვითონ იდგამს გვირგვინს, ამბობს, რომ ეს ყველაფერი მე გავაკეთე, ჩემი მარიფათით, ჩემი მოქმედებით.

ბარათაშვილთანაც ესაა, “ნაპოლეონმა გადმოავლო თვალი ფრანციას’’. ბარათაშვილთან შემოდის ახალი ხედვები უკვე რელიგიაზეც, თან ეს დაკავშირებულია საქართველოს თავისუფლების დაკარგვასთან. ბარათაშვილი განიცდის, რომ ჩვენ ჩვენი ბედი აღარ გვიჭირავს ხელში, ბედმა უნდა გაიღვიძოს.

“ბედი ქართლისა’’ სწორედ ეს პრობლემა გახდა. ბარათაშვილი სვამს შეკითხვას, არის თუ არა სარწმუნოება თავისუფლების გარეშე ფასეულობა? აქამდე ეს საკითხი ასე მწვავედ არ მდგარა. სარწმუნოების დოგმები, რა თქმა უნდა, უფრო მნიშვნელოვნად აღიქმება, ვიდრე – პირადი თავისუფლება. ბარათაშვილთან იმსმება ეს საკითხი: სარწმუნოება საკმარისია, რომ ქართველები და რუსები ერთმანეთს შეარიგოს? თუ ძალადობა ხდება? და სვამს საკითხს “ბედი ქართლისაში’’ – “სახელმწიფოსა რჯულის ერთობა არარას არგებს, ოდეს თვისება ერთა მის შორის სხვადასხვაობდეს’’. ანუ შეიძლება ერთი და იგივე სარწმუნოება გქონდეს, მაგრამ თუ ერების თვისება საერთო არ არის, ანუ ერთმანეთს ებრძვიან, სხვადასხვა ხასიათი აქვთ და ერთმანეთს ვერ უგებენ, ხდება ძალადობა, ასიმილაცია. სადაა ამ დროს ქრისტიანობა? საკმარისია დოგმატიკის სისწორე, რომ მასთან კარგად ვიყო, თუ ის ძალადობს შენზე? აი, ეს საკითხი დაისვა.

გოგებაშვილიც სვამს ამ საკითხს: ნახეთ აჭარლები, რომლებმაც დაკარგეს სარწმუნოება, მაგრამ არ დაკარგეს ეროვნული ნიშან-თვისება, ისინი უფრო მხნე და ძლიერი ხალხია, ვიდრე ისინი, ვინც სარწმუნოება შეინაჩუნა და ენა და ეროვნული ნიშან-თვისებები დაკარგა. ისინი დაჩაჩანაკებულები არიან. გოგებაშვილი უკვე ეროვნულ ღირსებას და პირად თავისუფლებას, გარკვეულწილად, სარწმუნოებაზე წინ აყენებს.

ბარათაშვილის მერე მინდა ვახსენო, რა თქმა უნდა, ილია ჭავჭავაძე. მთავარი განმანათლებელი საქართველოში არის ილია ჭავჭავაძე. მას შეიძლება დაარქვა საქართველოს კანტი ან ლუთერი. მან, ფაქტობრივად, შექმნა ახალი ქართული ხედვა, ახალი ქართული იდეა. ილიასთან არის თავისუფლებისა და შენი საკუთარი გონების პრიმატი. შენი გონება ხდება ჭეშმარიტების კრიტერიუმი. ილიას ერთ-ერთ მოთხრობაში ‘’გუბე’’ ერთ გოგონას ეკითხებიან: ‘’რატომ ემორჩილები ყველაფერში დედაშენს ბრმად?’’ იგი პასუხობს: ‘’მე მორჩილების ბაწრითა ვარ შეკრული.’’ ‘’მერე გაწყვიტე ეგ დამპალი თოკი, იმიტომ, რომ მარტო ის მორჩილებაა ნამდვილი მორჩილება, საცა გონება უფალია, სადაც შენი გონება შენი მოქმედებების კრიტერიუმია.’’ ეს არის ბაირონული ხასიათი, რომელიც არ ეძებს ამოხსნას გარეთ, სხვაში არ ეძებს პასუხს, არამედ თავისივე ეჭვების წვაში და თავისივე რისკში ეძებს ცხოვრების საზრისს და საკუთარ ადგილს სამყაროში. ილიასთან არის ეჭვის სული.

ახალგაზრდა ილიაში განსაკუთრებით არის ფაუსტური ეჭვის სული. მინდა წაგიკითხოთ 21 წლის ილიას მიერ დაწერილი ძალიან პარადოქსული ლექსი:

ოდეს დემონი ურწმუნოების,
უკუთქმისა და მაცდუროების
საწამლავით თვის სავსეს თასს მაცდურს
წინ დაუდგამდეს ჩემს სულსა უძლურს, –
ნუ მანდობ, ღმერთო, ბედისა ტრიალს,
ნუ დამაწაფებ დემონის ფიალს,
და უკეთუ არს შესაძლებელი,
მე განმარიდენ იგი სასმელი!
მაგრამ თუ, ღმერთო, შენ ღვთაებას სურს,
რათა გამოცდა მით ჰქონდეს ჩემს სულს,
განჰქრენ შენ ხმასთან სურვილნი ჩემნი
და იყავნ ნება, უფალო, შენი!

უცნაურზე უცნაური ლექსია. ანუ დემონის ფიალა მიდგას, ეჭვის, უკუთქმის სული, როგორც მეფისტოფელი ფაუსტთან. თვითონ ლექსი ძალიან ფაუსტურია და ამბობს, რომ შეიძლება უფლის ნებაა, რომ მე ეს ფიალა დავლიო და თუ ეს აუცილებელია, მე მას დავლევ, ანუ თანახმა ვარ, ეს ეჭვი გავიარო.

კი არ ჩავწიხლო, თუ ჩავწიხლავ ამ ეჭვს, არ განვვითარდები. მაგრამ ეჭვის მიღებით მე მაქვს შანსი, რომ რაღაც ახალი ავაგო ჩემი ცხოვრებიდან, ახლებურად შევხედო. შეიძლება დავუბრუნდე იმ ძველ  ხედვას,  მაგრამ  უკვე  ახლებურად, სპირალისებურად. მე წრეზე არ ვტრიალებ. შეიძლება დავკარგო რწმენა, მაგრამ რწმენის დაკარგვაც ერთგვარი პროგრესია, იმიტომ, რომ რწმენის დაკარგვით მე მას შეიძლება გარედან შევხედო და რაღაც მოვაცილო იმას, რაც შეიძლება, არ იყოს აბსოლუტური, რასაც ილია აკეთებს კიდეც.

ის ამბობს, მამულია მთავარი და მას ემსახურე, მაშინ, როცა რუსეთში იმპერატორია. ერთადერთი მართლმადიდებელი იმპერატორი, ღვთისგან ხელდასმული და არსებობს ისეთი თეოლოგიური ხედვა, რომ ქრისტიანობისთვის აუცილებელია, მართლმადიდებლური მონარქია იყოს სამყაროში, ანუ მართლმადიდებელი მონარქი არის ღვთიურად დამუხტული ფიგურა, პროვიდენციალური ფიგურა, ვინც აკავებს ანტიქრისტეს მოსვლას სამყაროში. ამიტომ შენ თუ არა ხარ მონარქისტი, შენ ფაქტობრივად, ხარ ბოროტის აგენტი და აჩქარებ ანტიქრისტეს მოსვლას. ილია ბედავს და ამბობს, რომ ეს თეორია, მხოლოდ და მხოლოდ, თეორიაა, რომელიც შეგიძლია გადასინჯო. სულაც არ არის ქრისტიანობის არსთან ეს თეორია აუცილებელი. შეიძლება, ძალიან კარგი ქრისტიანი იყო და მონარქისტი არ იყო. ესაა ერთ-ერთი თეორია, რომელიც კრიტიკას ექვემდებარება, ანუ კრიტიკულ სულს ილიამ დაუქვემდებარა რაღაცა ეკლესიის ტრადიციაში, რაც ჩემულობდა იმას, რომ არის აბსოლუტური და შეუვალი კრიტიკის მიღმა.

ილიამ ნახა, რომ თუ ამას მიიღებ უკრიტიკოდ, მაშინ  საქართველო განადგურებდა, იმიტომ, რომ ის, ვინც უნდა იყოს თითქოს ღვთის ნების გამტარებელი, გინადგურებს შენს ქვეყანას, გითეთრებს ფრესკებს, გიკრძალავს ქართულ ენას და სიტყვა “საქართველოს’’ ხსენებას. ილიამ სწორედ ეს კრიტიკული სული შეიტანა ქრისტიანობაში და სარწმუნოების ახლებური ხედვაც მოგვცა. თქვა, რომ უფრო ავთენტური ქრისტიანობაა, შენ თუ კონკრეტულად შენსავე სატკივარზე ზრუნავ და შენს ხალხზე ზრუნავ, შენს ენას გადაარჩენ, ეს არის ნამდვილი ქრისიტიანობა; ანუ ‘’გმირს დაბადებ საკუთარ თავში’’, ილია ამბობს : ‘’გმირის დამბადი დიდი საგანი შენში სპობილა და წაწყმედილა.“ ილიას ქრისტიანობა ესმის, როგორც თავისი ხალხის მსახური სოციოპოლიტიკურ განზომილებაში და არა მოწყვეტილად სადმე მონასტერში.

ილიასთან მნიშვნელოვანია, რომ შენ შენი ფიქრით იცხოვრო, შენი რისკით იცხოვრო, როგორც არის ეს ემანუელ კანტთან და პროგრესში იყო. თუ პროგრესში არა ხარ, ესე იგი უკვე რეგრესში მიდიხარ, უკვე მოწყდი ქრისტიანობას. “კაცია- ადამიანში’’ ამბობს ძალიან კარგად: “კმაყოფილი ვარ’’, აცხადებს ლუარსაბი; აი, კმაყოფილი რადგან არის, ამიტომ ჰგონია, რომ რამით ჯობია იმას, ვინც უკმაყოფილოა. მაგრამ ილია ამბობს, პირიქით, კმაყოფილება არის მომაკვდინებელი სენი. შენ თუ მართლა ხარ რაიმე მადლის მქონე და რაიმე სიკეთე თუ გაქვს, შეუძლებელია, კმაყოფილი იყო, იმიტომ, რომ სიკეთეს სიკეთე მოყვება, შენ ეს არ გყოფნის და ყოველთვის მეტი და მეტი გინდა.

უსასრულობისკენ ისწრაფვი. ეს უსასრულობა, ‘’იყავი სრული, როგორც მამაშენი ზეციერი სრულ არის’’ , არ გესმის ეკლესიაშიო, ეუნება ლუარსაბს, მთავარი ეს არის და მარხვების შენახვა და რაღაც რიტუალების შესრულება არის მასთან შედარებით მეორეხარისხოვანი. მისწრაფება უსასრულოსკენ – ეს არის მთავარი.

ილიას მისწრაფება უსასრულოსკენ არ ესმის მოწყვეტილად, მხოლოდ ვერტიკალურ კონტექსტში, მას ეს ესმის ჰორიზონტალურ კონტექსტშიც, როგორც – ჰეგელს. ამიტომ ამბობს: ’’ჩვენ უნდა ჩვენი ვშვათ მყოობადი’’, ანუ ისტორიული მყოობადი, ანუ ჩვენ უნდა ჩამოვყალიბდეთ ისტორიულ ერად. როგროც კი მოწყდები ისტორიას, ილიასთვის შენ წყდები ქრისტიანობასაც. ავთენტური ქრისტიანობა ილიასთან არის ისტორიულ დაძაბულობაში ყოფნა, ისტორიის მაჯისცემის აღქმა. როგორც კი ისტორიის მაჯისცემას წყდები, ქრისტიანობასაც წყდები. ილიას განდეგილი ძალიან ჰგავს ლუარსაბს. გარეგნობით არა, რა თქმა უნდა. ის თხელია, ლუარსაბი ბუთხუზაა.

განდეგილი ასკეტია, დღეში მხოლოდ 4 საათს სძინავს. სრულიად განსხვავებულები არიან. მისი თვალი სულ სხვა სამყაროს შეხიზნებია, მაგრამ ერთი რამით ჰგავს ლუარსაბს: ისიც არ ფიქრობს თავის ფიქრს. ეშინია თავისი ფიქრის. გადაუწყვეტელი პრობლემებით ფიქრობს და არ უკვირდება ამ პრობლემებს თავის თავში. ამიტომ ცხოვრობს ტრადიციას. თუნდაც სამონასტრო ტრადიციას.

მასში რა პრობლემაა? ხედავს, რომ თვითონ არ იცის, ბედნიერია თუ არა. თავის თავს კი არ აძლევს ამ პასუხს, ბედნიერი არის თუ არა, არამედ სხივმა მანახოს, ვარ თუ არა ბედნიერი? თუ დაიყრდნო ლოცვანი, ესე იგი ბედნიერია და ყველაფერი კარგადაა.

ქალის შემოშვებაზეც ფიქრობს: შემოვუშვა თუ არა ეს ქალი? ეს დემონური ჩვენება ხომ არ არის ? მოდი მივანდობ ამას ღვთისმშობლის ხატს, თუ ხატმა შემოუშვა, ესე იგი არ ყოფილა დემონური, ესე იგი ადამიანია. თვითონ არ აზროვნებს. თავის ფიქრს არაა ბოლომდე მინდობილი. ვერ ბედავს ამას, თავის ეჭვს ბოლომდე გაყვეს. ამიტომ ბოლომდე არფიქრებად ფიქრს ცხოვრობს, რაც ღრღნის შინაგანად და თვითონაც ვერ უტყდება ამას საკუთარ თავს და მერე მოუწევს გამოტყდომა.

ქალი ეკითხება: ნუთუ ყველანი, ვინც ქვეყნადა ვართ, ყველანი წავწყდებით, ვეღარ დავიხსნით ვერაფრით სულს? და განდეგილი პასუხობს: ‘’ხსნა ყველგან არის, მაგრამ გზა ხსნისა ასეთი მერგო მე უბედურსა.’’ ეს “უბედური’’ ფროიდული წამოცდენაა. გამოხატა ის, რაც აქამდე არ უფიქრია და რასაც აქამდე თავის თავს ვერ გამოუტყდა, თავისი თავი თვითონ ამოხეთქა. პრობლემამ თავისი თავი გამოავლინა. რასაც მე ვაჟკაცურად ვერ ვიფიქრებ ბოლომდე, აუცილებლად იჩენს თავს, როგორც განდეგილის შემთხვევაში და ასკეტიზმი აქ ვეღარ გიშველის.

ლოცვით მუხლების გადატყავება ვერ გიშველის, თუ ლოცვით აზროვნებას ჩაანაცვლებ. ლოცვა და აზროვნება არ არის ერთმანეთთან დაპირისპირებული და ერთით მეორე არ უნდა ჩაანაცვლო. ილიასთან ჩვენ გვაქვს : ‘’მეცნიერებას ასარწმუნოებდა და სარწმუნოებას ამეცნიერებდა’’. გონება არ უპირისპირდება ნამდვილ სარწმუნოებას. რა არ მოიფიქრა განდეგილმა? მან არ იფიქრა, რომ არასწორად წამოვიდა. მან გამოაცხადა, რომ ყველაფერი, რაც სამყაროშია, შავია და დემონურია, ამიტომ უნდა გავცილდე, მაგრამ გულის სიღრმეში ფიქრობს, რომ ყველაფერი დემონური არ არის და იქაც არის ხსნა; ანუ ვერ გადაუწყვეტია. ეს შინაგანი კონტრადიქციაა, რომელიც მან არ გადაწყვიტა. ეს კონტრადიქცია მოითხოვს ძალიან ღრმა ჩაფიქრებას, როგორც ამას ფაუსტი აკეთებს. იგი ამას ბედავს და მიყვება ამ ეჭვს ბოლომდე და ფიქრობს. შეიძლება ვერ გადაწყვიტოს, მაგრამ იმას მაინც იტყვის, რომ მე მზამზარეულ ახსნას პრობლემისას არ ვპოულობ, მე ვცხოვრობ ამ პრობლემას, ამ საშინელ ეგზისტენციალურ დილემას. ფაუსტს აქვს მისწრაფება ღვთიურისაკენ, იდეალურისაკენ, მაგრამ, ამავდროულად, მიწიერის გაგების სურვილიც აქვს. როგორ მოათავსოს ეს ორი ერთმანეთთან? ამაზე ფიქრი ხლეჩს ფაუსტს, მაგრამ ის ამ გახლეჩვას, ამ ტრაგედიას ცოცხლობს. ბედავს, რომ ეს იცოცხლოს და იფიქროს ამაზე. განდეგილი მზამზარეულ პასუხს ეძებს სასწაულში. ამიტომ  მივამსაგავსე  ეს  ძალიან  არამსგავსი  2  ფიგურა-ლუარსაბი  და  განდეგილი, ერთმანეთს.

ამგვარი დამოკიდებულება აკაკისაც აქვს. აკაკის კათალიკოსი “თორნიკე ერისთავში’’ ზუსტად იმავეს ამბობს, რასაც ილიას “განდეგილში’’ ქალი: “ნუთუ უნდა მივატოვოთ ეს ქვეყანა?! ობლად უნდა დავტოვოთ?!’’ ასეთი ქრისტიანობა არ არის სწორად გაგებული. ნამდვილი ქრისტიანობა არის, რომ შენ იდეალურის განხორციელებას ცდილობ მიწიერ სამყაროშიც. კათალიკოსი ეუბნება თორნიკე ერისთავს: ‘’შენ უნდა იღვაწო აქაურობისთვის, არ უნდა მიატოვო ისტორია ობლად’’, რასაც ილიაც ამბობს თერგისა და მყინვარის შეპირისპირების იდეით. თერგი არის ამ ცხოვრებაში შემოსული იდეალი. გადნეს ყინული და აქაც მოვიდეს, რაღაც შეცვალოს. ეს არის ილიასეული სულიერი, აგრეთვე, ეკონომიკური ემანსიპაცია. ეკონომიკურადაც არ იყო მინდობილი პატრიარქალურ ინერციას, არამედ შენ თვითონ შექმენი შენი ღირსების სტრუქტურები შენივე პირადი ძალისხმევით, როგორც ამას აკეთებს ოთარაანთ ქვრივი, მაგალითად. გადადი ახალ ეკონომიკურ ყაიდაზე. ისწავლე დაზოგვა, რაც ქართველებმა არ ვიცით, ამბობს ილია. ფული როგორც კი გაგვიჩნდება, მაშინვე   ვფლანგავთ.    შენში    პროტესტანტული    სულისკვეთება    უნდა    შემოიტანო.

ვებერი ამბობს, რომ ეს არის პროტესტანტული და კაპიტალისტური სულისკვეთება, სადაც ფული ძალიან მნიშვნელოვანი ხდება. ილიაც ამბობს, რომ მატერიალური დოვლათი მნიშვნელოვანია ერის გადარჩენისთვის.

ვაჟა-ფშაველა ხომ სულ ამ ევროპულ იდეებში ტრიალებს. საინტერესო ის არის, რომ ევროპაში არის რელიგიის კრიტიკის დიდი მუხტი განმანათლებლობაში. ხანდახან ეს განმანათლებლური პროექტი არის ანტირელიგიური პროექტი. საქართველოში განმანათლებლური პროექტი არ არის ანტირელიგიური, თუმცა ეკლესიის მიმართ კრიტიკულია, იმიტომ, რომ ეკლესიას ამ დროს ‘’თავზე დააჯდა’’ რუსეთის პოლიტიკა, იმპერატორი, რომელიც, ფაქტობრივად, არის ეკლესიის მმართველი იმიტომ, რომ ეკლესიას არც პატრიარქი ჰყავს, ეკლესიას მართავს სინოდი და სინოდის მეთაური არის სამოქალაქო პირი, ‘’რელიგიის მინისტრი’’ არის სამოქალაქო პირი, რუსი ეგზარხოსები მართავენ ეკლესიას, დევნიან ენას და ხალხი აღარ დადის ეკლესიაში.

არის გადმოცემა, რომ 1910 წელს, ნინოობის დღესასწაულზე, თითოოროლა კაცი მივიდა ეკლესიაში და ფიქრობს ეპისკოპოსი, რატომ არ დადის ხალხი ეკლესიაში? ალბათ იმიტომ, რომ რუსული ენა არ ესმის და რა კარგი იქნებოდა, რომ ქართული წირვა და გალობა იყოს, იქნებ მაშინ მოსულიყო მრევლი?! თითქოს გული აუცრუვდა ხალხს ეკლესიაზე. გამოდის, რომ სულიერი მედროშეობა უნდა ეთავა არა ეკლესიას, არამედ მწერლებს : ილიას, აკაკის. ისინი, ფაქტობრივად, ერის მამები გახდნენ და ეკლესიის კრიტიკა დაიწყო ამ ეროვნული ნიშნით. ინერტული აღარ ხარ ეკლესიის მიმართ. აქამდე ასე არ ყოფილა. აქამდე ეკლესიის დიდი ნდობაა აღებული, წინასწარ აღებული აპრიორული ნდობა. კრიტიკული სული არა გაქვს განვითარებული ეკლესიის მიმართ. ახლა კი ეს კრიტიკული სული განვითარდა, რადგან რუსეთი ‘’მოაჯდა’’ ეკლესიას.

წარმოიდგინეთ, როცა ეპისკოპოსს ავალებენ, რომ მან ქადაგება დაამთავროს იმპერატორის ქებით, რაკი ეპისკოპოსი იყო, მოვალეც იყო, ასე მოქცეულიყო. მღვდელი თუ იყავი, მოვალედ გთვლიდნენ, რომ პოლიტიკურზე რაღაცას თუ გეტყოდნენ აღსარებაში, ის „ახრანკისთვის’’ გეთქვა. ისე, ქართველებისთვის კარგიც იყო ასეთი ეკლესია, სადაც რუსული იყო მთავარი ენა. ქართულად ეტყოდი ნებისმიერ რამეს, იმას არ ესმოდა და გიტევებდა ყველაფერს. ასე რომ, ძალიან თავისუფლად ამბობდნენ ადამიანები აღსარებას.

ვაჟასთანაც და ილიასთანაც არის თავისუფლების პრიმატი. თავისუფლება არის ფასეულობების მთავარი კრიტერიუმი. თავისუფალი თუ არა ხარ, რაც უნდა სწორი დოგმატიკა გქონდეს, სწორი რელიგიური ხედვები გქონდეს, არათავისუფლების პირობებში ეს არ არის ფასეული. ილია ამბობს ‘’აჩრდილში’’, რომ როცა ნინომ შემოიტანა ქრისტიანობა საქართველოში, ჩვენმა წინაპრებმა ღრმად ჩარგეს მცხეთაში თავისუფლების ძირი, ილია ქრისტიანობას თავისუფლებისა და სინდისის კონტექსტში იაზრებს; ანუ შენ თუ შენი პირადი სინდისით არა გაქვს ქრისტიანობა მიღებული, თუ შენი პირადი სინდისი არ ეთანხმება მას, მაშინ ის არ არის ჯერ კიდევ ფასეულობა. სწორი დოგმატიკით შეიძლება მოდიოდე, მაგრამ თუ უსიყვარულოდ მოდიხარ და არ ითვალისწინებ ჩემს ეროვნულ ნიშან-თვისებას და მთელავ, ის დოგმატიკა არანაირი ფასეულობა არ გამოდის.

ვაჟას ძალიან რადიკალურად აქვს ეს თავის ცხოვრებაში. მაგალითად, როცა შამილის დასამარცხებლად იბრძვის ეკლესია რუსული იმპერიული დაფინანსებით, ვაჟამ გააკეთა ეკლესიის თეთრ კედელზე სამიზნე და სროლაში ვარჯიში დაიწყო. ეს ეპატაჟია. ვაჟა ქრისტიანია, მორწმუნეა, მის ნაწერებში ეს ყველგან ჩანს, მაგრამ ის აჩვენებს თავისუფლების იდეის ასე ჩაწიხვლას , რომელსაც ადიდებენ, როგორც ქრისტიანობის სახელით ჩადენილ საქმეს, რაღა ქრისტიანობაა ეს?! შენ მახვევ თავს დოგმატს, კი ბატონო, მე ვიღებ ამ დოგმატს, მაგრამ რატომ უნდა იყოს ის ჩემთვის ფასეული, როცა ამას თავს მახვევ ძალადობით და უსიყვარულოდ?

 

მთაში იმოგზაურეს რუსმა სასულიერო პირებმა და თქვეს, საქართველოს მთა არის აღმართი, იქ უნდა გავგზავნოთ მისიონერები, რომ გავაქრისტიანოთ ქართული მთაო. ვაჟამ საპასუხო წერილი დაწერა, რომ თქვენ გაქრისტიანება კი არ გინდათ, თქვენ გსურთ მათი გარუსება და იყენებთ სწორ დოგმატიკას, რომ თქვენი ეს იმპერიალისტური პოლიტიკა განახორციელოთ.

ვაჟასთანაც, ილიასთანაც არის სინდისის პრიმატი. შენი პიროვნული სინდისი პრიმატია, რაც არის თავისუფლების წერტილი. ამ წერტილში აქვს ყველაფერს ფასეულობა. ეს ეხება სამოქალაქო სივრცესაც. ილია ამბობს, რომ სამოქალაქო სივრცე უნდა აიგოს პირად სინდისზე და კონფესიაზე.

იყო ერთი მომენტი, რომ რუსეთ- თურქეთის ომის შემდეგ აჭარა რუსეთის იმპერიას შეუერთდა და დადგა საკითხი, თუ როგორ დაგვემყარებინა ურთიერთობა აჭარაში მცხოვრებ ქართველებთან. გამოჩნდა ერთი ‘’ჭკვიანი’’ სასულიერო პირი, რომელმაც თქვა, დავბეჭდოთ მართლმადიდებლური ბროშურები, ჩავჩაროთ ეს ხელში, სასწრაფოდ ხელახლა გავაქრისტიანოთ და შემოვირიგოთ სარწმუნოებრივი ნიშნით.

ილია ეუბნება, თუ შენ გინდა ამ ხალხის გადამტერება, პირველად ეს უნდა გააკეთოო, ნუ   აიღებ    შენ    მაშინვე   გაქრისტიანების    იმპერატივს,   მიიღე    ის,    როგორიც    არის, შეიყვარე, როგორც მუსლიმანი. რელიგია სინდისის საქმეა, მოდი, იმან აჩვენოს თავისი სინდისით, როგორ უყვარს საქართველო. რა მნიშვნელობა აქვს, მუსლიმანია თუ ქრისტიანი, თუ ის კეთილსინდისიერად ემსახურება ქვეყანას, უყვარს ის. სინდისის იდეას აყენებს ილია, როგორც სამოქალაქო საზოგადოების მთავარ საფუძველს.

ქართული განმანათლებლობა რელიგიას არ უპირისპირდება , ძალიან რელიგიური ნიშნით ხასიათდება. ილიაც, ვაჟაც , აკაკიც რელიგიური, ქრისტიანი მოაზროვნეები არიან. არის ქრისტიანობის მიმართ ზოგადი სკეფსისი ევროპულ განმანათლებლობაში, ილიასთან კი ქრისტიანობა არის საფუძველი განმანათლებლობისა. ილიასთვის განმანათლებლობის შუქი არის ქრისტიანობის შუქი, ამიტომ ამბობს, რომ პროგრესის შუქი არის ქრისტესგან. ‘’მცნების ნათლით ზეაზიდულ -ამაღლებულები უნდა ვუყურებდეთ საზოგადო ცხოვრების დენას, ‘’ ანუ ისტორიულ პროცესს უნდა ვუყურებდეთ.

ილია მარადიული, აბსოლუტური, ქრისტიანული მცნებების შუქს უხამებს ტრადიციულ ქრისტიანულ სარწმუნოებას, ჰარმონიულ მოდელს აკეთებს, შემოაქვს ევროპული განმანათლებლური იდეები, მაგრამ – ქრისტიანული სულისკვეთებით, როგორც ეს გვაქვს ვაჟა-ფშაველასთან. თუმცა იქაც ნახავთ, რომ პირადი სინდისი არის კრიტერიუმი, სინდისი არის მძებნელი, რაც პოულობს ფასეულობას.

ვაჟასთანაც მთავარ ქრისტიანულ ფასეულობებს წვდებიან პირადი სინდისით, მათ შორის მუცალიც, რომელიც მუსულმანია, აგრეთვე ჯოყოლა. ანუ კონფესიაზე კი არ აფუძნებს ჭეშმარიტებას, ვაჟა ამას აფუძნებს სინდისის თამამ, გაბედულ ძიებაზე, ანუ სინდისი და გონება რომ მზად არის შეტოპოს გამოუკვლეველში და ამით დაბადოს ახალი სივრცე. ანუ შენ შეხვიდე იქ, სადაც ჯერ არ ყოფილხარ. გაბედო ცარიელ ვაკუუმში შესვლა; ანუ შენ ბედავ , იცხოვრო ეგზისტენციალურ, ეპისტემოლოგიურ ვაკუუმში და ამ გაბედვაში რაღაც ახალი შექმნა. ანუ არ იყო აბსოლუტურად მინდობილი ტრადიციას, არამედ იყო მზად, რომ ამ ტრადიციას შეხედო კრიტიკული თვალით.

პირდაპირ   ამბობს   ილია,    რომ    ჩინელებს   არ   უნდა    დავემსგავსოთ,   ეს   ჩინელები, როგორც ჩანს, ჰეგელისგან აქვს აღებული. ჰეგელი ახსენებს ჩინურ ცივილიზაციას, სტაგნაციურ ცივილიზაციას, რომელიც თავის თავში ბრუნავს და მას უპირისპირებს ევროპულ ცივილიზაციას, რომელიც დუღილის ცივილიზაციაა. აბსოლუტური გონის, ანუ ღვთიური სამართლიანობის რეალიზაცია. დაახლოებით ეს არის, რაც მინდოდა მეთქვა ქართული განმანათლებლობის შესახებ მე-19 საუკუნეში, მაგრამ ეს განმანათლებლობის პროექტი ახლაც მნიშვნელოვანია.

საბჭოთა კავშირის დროს იყო არაგანმანათლებლური მომენტები, როცა პარტიამ დაიკავა ის ადგილი , პარტია იყო ის გარეგანი ინსტიტუცია, რომელიც გიწესებდა ფასეულობას. ‘’Партия — ум, честь и совесть нашей эпохи’’ – როცა ეს პლაკატზე იწერება, ეს უკვე იდეოლოგიაა. როცა შენ გეუბნებიან, რომ შენი სინდისი, შენი ღირსება და გონიერება, ეს ყოველივე დაფუძნებულია იმაზე, თუ რამდენად თანხმობაში ხარ პარტიასთან, ანუ რაღაც გარეგან ავტორიტეტზე, შენი შინაგანი ხმა უფრო ნაკლებმნიშვნელოვანია, ვიდრე – პარტია. ნებისმიერი იდეოლოგიზაცია ასეთია: იდეოლოგია გეუბნება, რომ რაღაც შენ გარეთ არსებობს, რომელსაც უნდა შეუსაბამო შენი თავი. დიდი განმანათლებლური ტრადიცია ამიტომ არის, ვფიქრობ, მარადიული ტრადიცია, შეუქცევადი ტრადიცია და ამიტომაც, თუ ჩვენ ვართ ევროპის ბედისწერის ნაწილები, უნდა ვიცოდეთ, რომ განმანათლებლობა არ არის იდეოლოგია. ეს არის სასუნთქი გარემო თავისუფალი და თავისი ღირსებისმოყვარე ადამიანისა, რომელიც მზად არის, დასვას რადიკალური შეკითხვები, გაყვეს ამ შეკითხვას, ვაჟკაცურად იფიქროს ეგზისტენციალური დილემები და თავის ფიქრებსა და აზრებზე იყოს პასუხისმგებელი. ილიაზე ვამბობთ, რომ ის არის ქართველი ერის მამა, თუ ეს ასეა, მაშინ ილიასთან ის არის იმპერატივი, რომ შენ იყო ამ ტრადიციაში, გაბედულ ტრადიციაში. ‘’Sapere Aude’’-ს ტრადიციაში.

ლექციის შემდგომი კითხვა-პასუხი:

  • დღეს, თანამედროვე საქართველოში, როგორ ხედავთ, რამდენად არის ის იდეები გაგებული, რომელიც თქვენ ახსენეთ? რეალურად, რამდენად ისე აღიქვამენ, როგორც ამას ატარებდნენ ილია , ვაჟა, ან აკაკი თავიანთ შემოქმედებაში?

განმანათლებლობა იმ გაგებით, რაც ახლა მე ვთქვი, ითვალისწინებს განუწყვეტელ დაძაბულობას. ‘’წუთისოფელს ერთი წუთით თუ თვალი მოუხუჭე, ისე გაგთელავს, როგორც დიდოელი ლეკი ნაბადს’’, ილიას ეს მეტაფორა აქვს გამოყენებული, ეს განმანათლებლობის მეტაფორაც არის. მუდმივ დაძაბულობაში უნდა იყო, მუდმივად უნდა იყო მზად, ახალ პრობლემას შეხვდე და იაზროვნო, შენით გაიაზრო ეს პრობლემა. მაგრამ ეს დაძაბულობა ძნელია. ამიტომ შეუქცევადი არაფერი არ არის. შეიძლება     ისევ     ჩავარდე     ახალ     იდეოლოგიურ      კლიშეებში,     ახალ     ჩარჩოებში.

განმანათლებლური ტრადიციის დიდი გაგრძელებაა ჩვენთან მერაბ მამარდაშვილი. ის ასეთ რამეს ამბობს: კი, ჩვენ საბჭოთა იდეოლოგია მოვიცილეთ, მაგრამ ჩვენ თუ არ ვისწავლეთ თავისუფლება, თავისუფლების კუნთები თუ არ განვავითარეთ, აუცილებლად მოვა ახალი იდეოლოგია, ახალ იდეოლოგიას ჩაიხუტებ. რა არის იდეოლოგიის ჩახუტების ხიბლი? შენ რაღაცა ინერციას იღებ, როგორც წმინდას და ის ინერცია შენ მაგივრად გაბედნიერებს, შენი ძალისხმევის გარეშე და თუ შენ არ გაქვს თავისუფლების კუნთები განვითარებული, ვერ ბედავ თავისუფლებას, აუცილებლად მოვა ახალი იდეოლოგია.

  • დღეს გვაქვს განვითარებული ეს თავისუფლების კუნთები?

– ვივითარებთ, მე ვფიქრობ. შეიძლება ძალიან დიდი იდეები ჩაიხუტო ძალიან მანკიერი სახით, ანუ თქვა, რომ ვისწრაფვი ევროპისკენ, ლიბერალური დემოკრატიისკენ, მაგრამ სინამდვილეში ამას აკეთებდე კომკავშირულად, არც გესმოდეს, ეს რა არის და არ აზროვნებდე, არ იაზრებდე   და აკლდეს ამას სევდიანი სიბრძნე. კომკავშირულობაში არის სევდიანი სიბრძნის არქონა. სიბრძნე ასევდიანებს ადამიანს. “რაც   მეტი   სიბრძნე,   მით   მეტი   ჭმუნვა’’,-   ამბოს   ეკლესიასტე. იდეოლოგიური კლიშეები კი არის ძალიან მხიარული და მჩატე, მაგალითად,     ნატო ევროკავშირში შევდივარ, გააზრებული გვაქვს, სად და რატომ შევდივართ?

  • სწორედ ეს მინდოდა მეკითხა. ჩემთვის ძალიან ნიშანდობლივი იყო ის, რომ წინა ხელისუფლების პერიოდში მუდმივად მიმდინარეობდა აგიტაცია, რომ ნატო ევროკავშირი კარგია,   ჩვენ    მივისწრაფით  ევროპისკენ, თუმცა,   ჩემი    აზრით, საზოგადოებას ნაკლებად ჰქონდა გააზრებული, რატომ უნდა წავსულიყავით იქითკენ და რეალურად რა სიკეთეს მოგვიტანს თუნდაც ევროკავშირში შესვლა; და რატომ უნდა გვიხაროდეს პარაფირების ხელშეკრულებაზე ხელმოწერა. შემდეგ უკვე, როდესაც შეიცვალა ხელისუფლება, იმავე გამოკითხვებში, სადაც 80 % ჰქონდა ევროკავშირისკენ სწრაფვას, 10-15 % პროცენტით ჩამოწევა არის მანიშნებელი იმისა, რომ 1 წელში ამხელა განსხვავება მივიღეთ და საუბარი დაიწყო ევრაზიულ კავშირებზე.

– ჩამოკლება შეიძლება სულ სხვა მიზეზი იყოს, იმიტომ, რომ იყო მომენტები, როცა სიგნალები მიდის ჩვენი სამოქალაქო საზოგადოებიდან ევროპაში, რომ ირღვევა ადამიანის უფლებები, ციხეებში ეს ხდება, ბიზნესის დატერორება ხდება და ევროპა ყურს არ იბერტყავს და ხდება გაწბილება, რომ ევროპა ფლიდობს, არ გვისმენს, შეიძლება ეს იყო მიზეზი. ზოგადად ევროპის იდეის მიმართ ინტუიტიური მისწრაფება მგონი არ შეცვლილა, თუ არ ვცდები. არ ვიცი, შეიძლება, ოპტიმისტურად ვუყურებ. ხოლო ის, თუ რა გაერთიანებაა ევროკავშირი, რა სარგებელს მივიღებთ, ეს რა თქმა უნდა , უნდა გაიაზრო. ის იდეა, რომ შევიტანოთ კონსტიტუციაში, რომ ჩვენ არ შევცვლით კურსს ნატოსთან და ევროკავშირთან მიმართებაში, ეს არასწორია. რას ჰქვია, იქნებ ნატო დაიშალოს, მერე რა უნდა ქნა? კონსტიტუციიდან უნდა ამოიღო ეს მუხლი? ან იქნებ ნატო ძალადობრივი ორგანიზაცია გახდეს, დავუშვათ. ზოგადად, ისედაც ცხადია, რომ შენ ევროპისკენ ისწრაფვი. კონსტიტუციაში ისედაც ჩადებულია ადამიანის უფლებები, სინდისის თავისუფლება, იქეთ მიდიხარ, ესაა ევროპა. მაგრამ ეს ადამიანის აზროვნების ხარჯზე არ უნდა მოხდეს. აზროვნება არის ყველაფრის საფუძველი. გააზრების გარეშე შენ რომ თქვა, რომ ნატო, ევროკავშირი და მე თუ დავსვი შეკითხვა, რატომ ნატო და ევროკავშირი და მაინტერესებს, მინდა გამოვიძიო ეს, თუ მეტყვიან, რომ შენ ამ გამოძიებით ხარ კრემლის აგენტი, ეს უკვე არის ნეოკომკავშირი. ეს ურტყამს თვითონ ევროპისკენ მისწრაფების საფუძველს, რომელიც დაფუძნებულია ’’Sapere Aude’’-ზე : არ იაზროვნო, არის რაღაც წმინდა, რომელსაც შეკითხვას აღარ უსვამ, კომუნიზმს ვაშენებთ – ნატოში მივდივართ, ერთი და იგივეა, თუ არ გაიაზრებ სიღრმისეულად სევდიან სიბრძნეში, რატომ არის ეს კარგი შენი ქვეყნისთვის. ილიას რომ კითხულობ, ეს სევდიანი სიბრძნე სულ იგრძნობა მის ყველა ნაწერში, რაღაცნაირი თბილი აზროვნება.

  • ჩემთვის უცხოელებს უთქვამთ, ევროკავშირის დროშა ამ რაოდენობით ევროპის არც ერთ ქვეყანაში არ გვინახავსო და, რეალურად, მართლა ასეთი აღტკინებაა ამ გაერთიანების მიმართ ქვეყანაში?

– ორი მხარე აქვს ამას. ერთი არის, თუ დადებითად შევხედავთ, მართლაც ქართველების ინტუიტიური სწრაფვა ევროპისკენ. ესმის ქართველს, ევროპა რომ მნიშვნელოვანია და მემგონი ქართველებს აქვთ განცდა, რომ არ შეიძლება პიროვნების ხარჯზე მიაღწიო რაღაცას. პიროვნების დაჩაგვრის ხარჯზე მე თუ ევროკავშირის წევრი გავხდები, არ მინდა ასეთი რამ. ამიტომ ადამიანის უფლებებზე უნდა აიგოს და ეს ძალიან კარგად გამოიხატა 2 ოქტომბრის არჩევნებში და, ვფიქრობ, ეს საყოველთაო მომენტი იყო რაღაცის არმიღებისა. არ მინდა პროექტი, რომელსაც წინ უფლებების ხარჯზე მივყავარ. მაშინ თვითონ საფუძველი ირღვევა. ევროპა დამყარებულია პიროვნების ხელშეუხებლობასა და მის უფლებაზე. ასე ძალით შერეკვა არ შეიძლება. უარყოფითი და მეორე ასპექტი კი ისაა, რომ ქართველებს გვაქვს ეს თვისება, რაღაცის უცებ, მჩატედ, გაუაზრებლად ატაცება და შეიძლება ითქვას, ცოტა მეტიჩრობაც. ჯობია იშრომო, რომ ევროკავშირის წევრი გახდე, სიმბოლო კი არ გეჭიროს ხელში. შრომის კულტურა შემოიტანე, სკოლებში არადოგმატური განათლება შეიტანე, წადი სოფლებში, ნახე, რატომ არიან ახალგაზრდები ბირჟაზე, რატომ არ მუშაობენ, მერე იტყვი, რატომ შემოდის ინდოელი და რატომ იტაცებს ამ მიწებს, შენ არ მუშაობ და ვიღაცამ ხომ უნდა იმუშაოს?! ესაა ევროკავშირი, რომ შენ თვითონ შექმნა შრომის კულტურა, თავისუფლების   სივრცეები,   დამოუკიდებელი   აზროვნების    სივრცეები   სკოლებში, უნივერსიტეტებში, მაგრამ თუ დროშა დადგი, პრობლემა ისაა, რომ ამ დროშამ შეიძლება ხილვადობა შექმნას, რომ ევროპისკენ მიდიხარ, მაგრამ ამისთვის მუშაობა არ ხდება. სტალინის ძეგლი შეიძლება ჩამოაგდო, მაგრამ თუ სტალინის პედესტალი არ ჩამოაგდე შენს გულში, ღირებულება თუ არ შეიცვალე, ახალ სტალინს მოიგონებ.

ხილვადობას ქმნი, რომ ებრძვი ტოტალიტარიზმს, მაგრამ თუ რეალურად არ ებრძვი ტოტალიტარიზმს, ეს ფარისევლობაა. ყველაზე ლამაზ საფლავებს წინასწარმეტყველებს უშენდებდნენ სწორედ ფარისევლები. ეტყობა, აწუხებდათ რაღაც, ჩვენც ხომ არ ვართ ისეთები, ვინც ისინი ჩაქოლა, ამიტომ მოდი ხილვადობა შევქმნათ, რომ ჩვენ მათ ვაფასებთ. ზუსტად იმიტომაც ხსნი სტალინის ძეგლს, რომ ხილვადობა შექმნა, თითქოს ებრძვი და სინამდვილეში იმავეს აკეთებ. ამიტომ, ვფიქრობ, ევროპული ტრადიცია არის მარტოობის ტრადიცია. განმანათლებლობის ტრადიციაში ადამიანი ბედავს მარტოობას და მარტოობაში დაკრისტალებას საკუთარი პასუხისმგებლიანი აზრებისა, დგომას, ინერტული არ ხდება. ეს ნიცშეანური წერტილია: ნება, რომ გქონდეს ნება. ნება ძალაუფლებისკენ, პოზიტიურად როგორც ესმოდა ეს მამარდაშვილს, ის კი არა, რომ შენ გინდა სხვებზე იძალადო, არამედ შენ გაქვს ნება, რომ საკუთარი ნება გქონდეს.

  • ქრისტიანობა როგორ უდგება იმას, რომ შენ გაქვს ნება საკუთარ თავზე? ხომ შეთავსებული იყო ქართული განმანათლებლობა ქრისტიანობასთან და ქრისტიანობა როგორ ითავსებს კრიტიციზმს, სკეპტიციზმს და ასე შემდეგ?

 – ილიასთან ასე ფილოსოფიურად ცხადად არ არის, რადგან ილია არ არის ფილოსოფოსი, ილია არის ესეისტი, მაგრამ იმავეს ამბობს, რასაც – ვლადიმირ სოლოვიოვი ან ჰეგელი. ეს კრიტიკის სული არის ზუსტად ღვთიური სული. ამას შეიძლება დაარქვა სულიწმინდა ან ლოგოსი. ეს ზუსტად არის კრიტიკის პრინციპი. ეს არ ეწინააღმდეგება ქრიტიანობას, პირიქით, ეს არის ქრისტიანული სული. სოკრატულ ტრადიციაშიც ასე არის, ანუ ლოგოსი უფრო მაღლა დგას ვიდრე კულტურა. ლოგოსი სულიწმინდა, უსასრულოა. კრიტიკის სული თუ არის ღვთიური სული, შენ შეგიძლია ამ ღვთიური სულის შუქზე შენი კულტურული მოცემულობაც შეაფასო ხელახლა, კრიტიკულად.     განმანათლებლობის      სული      არ      უპირისპირდება     ქრიტიანობას.

სოლოვიოვი ამბობს, რომ სულიწმინდა რახან ვერ ქმედითობდა ეკლესიაში ქრისტიანების სიზანტისა და სიზარმაცის გამო, ან თუნდაც ბოროტების გამო, სოლოვიოვი ამბობს, რომ ეკლესია იქცა არა სულიწმინდის გამტარად, არამედ სულიწმინდის ჩამხშობად და ეს ეკლესიის ტრაგედიაა. პირიქით, ეკლესიამ უნდა გააკეთოს ის, რასაც განმანათლებლები აკეთებდნენ. ადამიანი თანასწორია ქრისტეს წინაშე. მაშინ რატომ არის, რომ ეკლესიიდან გამოდიან და თავადები უყურებენ გლეხებს, როგორც არარაობას, არაადამიანებს, და სხვადასხვა პლანეტაზე ცხოვრობენ? ეს, რა თქმა უნდა, არ არის ქრისტიანობა. ამიტომ სულიწმინდა ვერ ცოცხლობს ასეთ საზოგადოებაში.

 

დატოვეთ კომენტარი

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s