გიგა ზედანია – რა არის ფუნდამენტალიზმი?

 

გიგა ზედანიალექცია წაკითხულია „ლიბცენტრში“ 2013 წლის 25 ნოემბერს .

ტრანსკრიპტი მომზადებულია ქეთა კანდელაკის  მიერ.

გიგა    ზედანია    –    ფილოსოფიის    დოქტორი,    სრული პროფესორი. ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის რექტორია 2014 წლიდან. ამავე უნივერსიტეტში სხვადასხვა დროს იყო მოდერნულობის კვლევების ინსტიტუტის დირექტორი, ჰუმანიტარულ მეცნიერებათა ფაკულტეტის დეკანი და მეცნიერებათა და ხელოვნების ფაკულტეტის დეკანი. დოქტორის ხარისხი მიიღო ბოხუმის რურის უნივერსიტეტში, შუა საუკუნეების კვლევების მაგისტრის ხარისხი კი უნგრეთში ცენტრალური ევროპის უნივერსიტეტში მოიპოვა. არის მონოგრაფიის და არაერთი სამეცნიერო ნაშრომის ავტორი.


ფუნდამენტალიზმი არის თემა, რომელშიც პირადად მეც სულ რაღაც ახალს ვსწავლობ. შევეცდები, რომ თუ მანამდე რაღაც შემშლია საჯარო გამოსვლაში, ის გავასწორო. ფაქტია, რომ ამ თემის სპეციალისტი, დღეს, საქართველოში არ გვყავს და გვჭირდება. კარგი იქნება, ვისაც აინტერესებს სოციალური მეცნიერებები წმინდა აკადემიურად, არ ვსაუბრობ ეგზისტენციალურ ინტერესზე, ამ თემით დაკავდეს. შემდეგ, დარწმუნებული ვარ, საქართველოს მაგალითზე მდიდარი საკვლევი ობიექტი ექნება.

ფუნდამენტალიზმი არ არის მარტო ისლამური. თუ კი რამე გაგიგიათ ფუნდამენტალიზმზე, უპირველესად, ალბათ, ისლამურ ფუნდამენტალიზმზე. მართლაც, ყველაზე მნიშვნელოვან ფენომენად ითვლება იგი იმიტომ, რომ ფუნდამენტალიზმის მოვლენას ყურადღება მიექცა განსაკუთრებით 2001 წლის, 11 სექტემბრის ამბის მერე, თუმცა იკვლევდნენ მანამდეც.

ფუნდამენტალიზმის სხვადასხვა ფორმები არსებობს: არსებობს ისლამური, იუდაისტური, ინდუისტური, კათოლიკური, პროტესტანტული და ჩვენ ვხედავთ, რომ არსებობს ასევე მართმადიდებლური ფუნდამენტალიზმი. ამიტომაც ჩვენ ვერ შემოვსაზღვრავთ ფუნდამენტალიზმს მხოლოდ ერთი რელიგიით.

ფუნდამენტალიზმი არ არის ძველი და შუასაუკუნეობრივი. პირველი განცდა, რაც ჩვენ გვიჩნდება ხოლმე, როცა რელიგიასთან დაკავშირებით რაღაც ცუდი ხდება, მაგალითად 17 მაისი, არის ის, რომ შუასაუკუნეები დაბრუნდა და ა.შ. ეს პირველი განცდა ჩვენ გვატყუებს. ფუნდამენტალიზმი  არ  არის  არქაული,  ძველი,   იგი  არის  ძალიან  ახალი,      მოდერნული, თანამედროვე ფენომენი. უბრალოდ, პარადოქსი ფუნდამენტალიზმისა მდგომარეობს იმაში, რომ ის არის მოდერნული ფენომენი, რომელიც უჯანყდება მოდერნულობას. ამაშია მისი სიძლიერეც და ამაშია მისი სისუსტეც.

მე ძალიან მიყვარს ერთი მაგალითი: ყველაზე მკაცრი და ყველაზე დამანგრეველი ფუნდამენტალიზმის ფორმა იყო 70-იანი წლების ირანში. ქვეყნიდან განდევნილი იყო ჰომეინი და მან მოახერხა საკუთარი მესიჯი მიეტანა ირანელ ხალხთან. როგორ? ირანში 70-იან წლებში, ისევე როგორც საბჭოთა კავშირში, ძალიან პოპულარული იყო JVC-ის მაგნიტოფონები, რაც ბევრს ჰქონდა. ჰომეინი იწერდა თავის ქადაგებებს კასეტებზე და ავრცელებდა. ამ ქადაგებებში იყო დიდი სატანის, ანუ ამერიკის დაწყევლა, დასავლური ცივილიზაციის დაწყევლა. რეალურად იმ ცივილიზაციისა, რომელმაც ეს მაგნიტოფონი წარმოშვა. ანუ ფუნდამენტალიზმმა გამოიყენა ტექნოლოგიური მიღწევები იმისთვის, რომ ებრძოლა იმ ცივილიზაციასთან, რომელმაც წარმოშვა ეს ტექნოლოგია. აქ შეგვიძლია კიდევ უფრო სიღრმისეულად შევხედოთ საკითხს და ვთქვათ, რომ ტექნოლოგიებმა გააადვილა ფუნდამენტალიზმის წარმოშობა იმიტომ, რომ აქამდე რელიგია იყო იმ ელიტის საქმე, რომელმაც იცოდა კითხვა, ხოლო ისინი, ვინც კითხვა არ იცოდნენ, იძულებულნი იყვნენ ამერიკის გავლით მისულიყვნენ რელიგიასთან.

აუდიო და ვიდეო ჩანაწერების ფორმები სიტყვისა და ჟესტის პირდაპირ და უშუალოდ გადმოცემის საშუალებას იძლევა. ამის მეშვეობით შესაძლებელი ხდება რელიგიური შინაარსის მიტანა შეიძლება ითქვას “ელიტის თავზე გადახტომით”. ფუნდამენტალიზმი იბადება, ჩამოყალიბებული სტრუქტურების “თავზე გადახტომით”. იმიტომ, რომ არსებობს თანამედროვე ტექნოლოგიები. ფუნდამენტალიზმი ვერ დაიბადებოდა შუა საუკუნეებში იმიტომ, რომ ფუნდამენტალიზმი არის რეაქცია მოდერნზე, რეაქცია თანამედროვე ეპოქაზე.

რაში მდგომარეობს თანამედროვე ეპოქის მთავარი არსი? უხეშად რომ ვთქვათ, ეს არის პლურალიზმი. ჩვენ შეიძლება სხვადასხვანაირად გავიგოთ პლურალიზმი. არსებობს ყველაზე მარტივი გაგება: ერთსა და იმავე საზოგადოებაში შეიძლება არსებობდეს სრულიად სხვადასხვა ღირებულებებისა და შეხედულებების ადამიანები და ეს პრობლემა არ არის არავისთვის. არავინ არ სთხოვს არავის, რომ ერთნაირად იაზროვნოს. შეიძლება იყოს სხვადასხვა რელიგიის, სხვადასხვა ფილოსოფიის, სხვადასხვა ღირებულებების მქონენი და პრივილეგირებული და არაპრივილეგირებული არ იყოს არცერთი. გამოდის, ყველა თანასწორია. ეს არის ყველაზე მარტივი გაგება.

უფრო რთული და უფრო ფუნდამენტური გაგება პლურალიზმისა არის სხვა: ხდება სხვადასხვა სფეროების დიფერენცირება. ადგილი აქვს გარემოებას, რომელშიც აღმოჩნდება, რომ არაფერი ჩვენს ცხოვრებას არ აერთიანებს. თუ შუა საუკუნეებში ჩვენ გვქონდა რაღაც გამაერთიანებელი და ეს იყო რელიგია, რომელიც აერთიანებდა თავის ქვეშ მეცნიერებას, სამართალს, პოლიტიკას, ეკონომიკას, ხელოვნებას. თანამედროვე ეპოქაში არცერთი ეს სფერო დანარჩენს არ ექვემდებარება. აქ არის, სხვათა შორის მარქსიზმის მთავარი პრობლემა. მარქსიზმი ამოდის იქედან, რომ მთავარი განმსაზღვრელი სფერო მაინც ეკონომიკაა და მე მგონია, რომ თანამედროვე სოციოლოგიური თეორია ამაზე უარს ამბობს. თანამედროვე სოციოლოგიური თეორია საუბრობს არარედუცრებადობაზე. თქვენ პოლიტიკას ვერ დაიყვანთ ეკონომიკურ ინტერესებზე, ხელოვნებას ვერ დაიყვანთ ეკონომიკაზე, ისევე, როგორც რელიგიაზე ვერ დაიყვანთ. ყველას აქვს თავისი ლოგიკა.

ამის მარტივი მაგალითია ის, რომ შუა საუკუნეებში ეკონომიკური აქტივობა იყო ძალიან შეზღუდული. რატომ? იმიტომ, რომ მევახშეობა არ შეიძლებოდა ქრისტიანებისთვის. დასავლურ, ქრისტიანულ შუა საუკუნეებში მევახშეობის უფლება ჰქონდა მხოლოდ ებრაელს. ამის მიზეზი ის იყო, რომ რელიგიურად აკრძალული იყო სესხის გაცემა პროცენტით. გამოდის, რომ მთელი საბანკო სისტემა იყო აკრძალული იმიტომ, რომ რელიგია ამაზე უარს ამბობდა.

რა ხდება თანამედროვე ეკონომიკაში? ეკონომიკა თავისუფლდება რელიგიური დიქტატისაგან. იგივე იყო ხელოვნების შემთხვევაშიც. რა იყო ხელოვნება? ეს იყო საკრალური შინაარსების ხატვა. გარკვეული პერიოდის შემდეგ, შინაარსობრივად იწყება ჯერ არისტოკრატების ხატვა, შემდეგ ყოველდღიური ცხოვრების, ხოლო დღეს რას ხატავენ არავინ არ იცის მაგრამ ფაქტია, იმას, რასაც ხატავენ რელიგიასთან კავშირი საერთოდ აღარ აქვს.

ანუ გვქვს სიტუაცია, როდესაც მოდერნულობაში სხვადასხვა სფეროები თავისი ლოგიკის მიხედვით მუშაობს. ფუნდამენტალიზმი კი უჯანყდება ამ “დაქუცმაცებას” და ამის მაგივრად ცდილობს, ეს ფრაგმენტირებული, დაშლილი სამყარო ააგოს თავიდან, როგორც ერთიანი.

ამაშია მისი ერთი მთავარი სისუსტეც იმიტომ, რომ ფუნდამენტალიზმი არ აღიარებს, რომ ის ახალი ფენომენია. ის ყოველთვის ამბობს, რომ სინამდვილეში დაიბადა ბევრად უფრო ადრე და ეს არის გაგრძელებას. თავად სიტყვა ფუნდამენტალიზმი წარმოიშვა მე-20 საუკუნის დასაწყისში, ქრისტიანულ გარემოში. იყვნენ პროტესტანტები, რომლებიც გამოსცემდნენ ჟურნალს „ფუნდამენტები“ და იდეა იყო ის, რომ ყველაფერი, რაც წმინდა წერილში წერია, არის სიტყვა სიტყვით მართალი. სიმბოლურად კი არ უნდა წავიკითხოთ, არამედ ზუსტად ისე, როგორც არის. თუ იქ წერია, რომ ღმერთმა ამდენ დღეში შექმნა სამყარო, ის კი არ უნდა გავიგოთ რომ ერთი დღე ერთი ეპოქაა, მაგალითად არა, მართლა ამდენ დღეში შექმნა.

ფუნდამენტალიზმი ცდილობს საკუთარი სიახლე დამალოს, გადაფაროს და ისევ ვიმეორებ, ამაშია მისი ძლიერი მხარეც და სისუსტეც. მოდერნულობა სულ ამბობს, რომ ახალია. ხელოვნება აიღეთ. ხელოვნება არსებობს იმდენად, რამდენადაც არსებობს სიახლე. მაგალითად, მე რომ შევძლო და დავწერო ვერდის მსგავსი ოპერა, დამცინებენ. ვერდის უსმენენ, როგორც ოპერის მწვერვალს, მაგრამ დღეს მისი ანალოგის შექმნა აღარ შეიძლება, იმიტომ, რომ ხელოვნება ემორჩილება სიახლის იმპერატივს. თანამედროვე ხელოვნება, თანამედროვე ეკონომიკა თუ სხვა ნებისმიერი, მუდმივად რაღაც ახალია. ამ დროს ჩვენ გვაქვს ფუნდამენტალიზმი, რომელიც არის ახალი და ეს არის მისი ძლიერი მხარე, თუმცა იგი ამბობს, რომ ძველია.

გადავიდეთ ჩვენს ცხვრებზე და ჩვენი სადარდებელი ვიდარდოთ, ანუ რა ხდება ამ მხრივ საქართველოში? უპირველეს ყოლისა, მთელი რელიგიური შინაარსი და მისი დინამიკა, რასაც საქართველოში ვხვდებით, რა საკვირველია, არ აღიწერება მხოლოდ როგორც ფუნდამენტალიზმი. ბოლო 25 წლის მანძილზე საქართველოში ადგილი ჰქონდა რელიგიის დაბრუნებას, მის აღორძინებასა და რენესანსს. ამას ჰქონდა ძალიან მნიშვნელოვანი ფუნდამენტალისტური ელემენტი, მაგრამ ეს არ ნიშნავს იმას, რომ ყველაფერი, რაც საქართველოში ამ 25 წლის განმავლობაში რელიგიის სფეროში ხდებოდა, ფუნდამენტალიზმია.

ჩვენ ასე არ ვინერვიულებდით რელიგიაზე, რომ არა ფუნდამენტალიზმის მძლავრი ტალღა ამ რელიგიურობის შიგნით. ჩვენ ეს გვადარდებს, თორემ თავად ის რომ ვიღაც შეიძლება იყოს მორწმუნე და ვიღაც არა, ამაში განსაკუთრებული პრობლემა არ არის. პრობლემა ამოდის ამ რელიგიურ ტალღაში იმიტომ რომ ჩვენ ვხედავთ, რომ ერთ-ერთი წამყვანი ძალა არის სწორედ ფენდამენტალისტური ძალა.

„ქართული ოცნების“ მომხრეები ყოველთვის იტყვიან, რომ ფუნდამენტალიზმის და რელიგიის აღზევება წინა ხელისუფლების ბრალია და აუცილებლად იქნებიან „ნაციონალური მოძრაობის“ მხარდამჭერები, რომლებიც იტყვიან, რომ რა კარგი იყო ის 9 წელი და ახლა როგორ გართულდა სიტუაცია. ჩემი აზრით, არცერთი ეს პოზიცია არ არის სწორი და მეტიც, მავნებლურია. იმიტომ, რომ ეს არის ობიექტური პროცესი, რომელიც მიდის და არსებობდა მანამდეც. 2003 წლის რევოლუციამდეც არსებობდა ფუნდამენტალიზმი. ვიცით, რომ იეჰოვას მოწმეებს სცემდნენ, უწვავდნენ ლიტერატურას და ა.შ. ფაქტია, რომ 2003 წლის შემდეგ რაღაცები რადიკალურად შეიცვალა.

მე შემოგთავაზებთ ასეთ ახსნას: პირველი, რა საკვირველია, პროცესი ობიექტურად მიდიოდა, მაგრამ მასზე რეაგირება ყველა მთავრობის მიერ იყო მცდარი, ოღონდ სხვადასხვანაირად მცდარი. რას ნიშნავს ეს? სააკაშვილის დროს ხდებოდა ფუნდამენტალიზმის რეპრესირება და ამის ხარჯზე ეკლესია იღებდა არანორმალურად ბევრ პრივილეგიას. იყო საუბარი იმაზე, რომ ჩვენ გაგისამმაგებთ დაფინანსებას, უამრავ საჩუქარს მოგცემთ, ყველა რიტუალში ჩაგრთავთ, საჯარო სივრცეში თითქმის არ ვიტყვით არაფერს კრიტიკულს, მაგრამ ფუნდამენტალიზმის, ექსტრემიზმის გამოვლინებას სადაც შეგვეძლება, იქ აღვკვეთთ. ყოველთვის არ შეგვეძლება იმიტომ, რომ როდესაც არჩევნების წინ ძალადობა ხდებოდა, ხელისუფლება ვერაფერს აკეთებდა ხოლმე, ვერ ბედავდა. ჩემი აზრით, ასეთი იყო გარკვეული ტიპის შეთანხმება. მაგრამ რა საკვირველია, ამ შეთანხმებამ არ იმუშავა იმიტომ, რომ  ეკლესია ძალიან გაძლიერდა.

როგორც კი შეიცვალა ხელისუფლება, ფუნდამენტალისტების მიერ მოხდა ის, რასაც ეძახიან “დღის წესრიგის გატაცებას”. დღეს რასაც ვხედავთ, არის წინა ხელისუფლების პირობებში გაძლიერებულ ეკლესიაში როგორ იღებს ფუნდამენტალიზმი თითქმის ბოლომდე ძალაუფლებას. განსაკუთრებით, ახალი თაობის მიერ. იმიტომ, რომ ჩვენ გვყავდა ძველი თაობა იერარქების,  რომელებიც  რეალურად  სოციალიზებული  იყვნენ  საბჭოთა  კავშირის   დროს,

პატრიარქის ჩათვლით და სრულიად სხვა დამოკიდებულება ჰქონდათ ხელისუფლების მიმართ. დღევანდელი იერარქები, რომლებიც მოდიან, გაცილებით ახალი თაობის, არიან ბევრად უფრო ერთმნიშვნელოვანი ფუნდამენტალისტები, ვიდრე ოდესმე ყოფილან ეკლესიის სათავეში.

მე არ ვაბრალებ ფუნდამენტალიზმის გაძლიერებას მთავრობებს. ეს იქნებოდა გულუბრყვილობა. არ უნდა გვეგონოს, რომ ხელისუფლებას შეუძლია ყველაფრის გაკეთება, მათ შორის რელიგიური დინამიკის კონტროლი. პროცესი, რომელიც დაიწყო, იყო ობიექტური საზოგადოებაში მიმდინარე პროცესი. ამ პროცესის მიზეზი შეიძლებოდა ყოფილიყო ორი ერთმანეთს დამთხვეული მოვლენა – 1. გახსნა და 2. ჩავარდნა. გახსნა საზოგადოებისა საინფორმაციო, კომუნიკაციური ნაკადების მიმართ. როდესაც ეს ხდება და ჩაკეტილი საზოგადოება იხსნება სამყაროსადმი, შემოდის სრულიად განსხვავებული შეხედულებები, ღირებულებები, ცხოვრების წესი, აღქმისა და ქცევის მოდელები. ჩავარდნა გულისხმობს იმას, რომ ყველა ინსტიტუტმა, რომელსაც უნდა ეთამაშა გარკვეული როლი ინფორმაციის გაფილტვრაში, ეს როლი არ ითამაშა. არც თავისუფალმა ბაზარმა, არც სახელმწიფომ, არც სამოქალაქო ინსტიტუტებმა, რომლებიც არ არსებობდა, არც სეკულარული კულტურის მიერ წარმოებულმა მოდელებმა. სწორედ ამ გახსნისა და ჩავარდნის დიალექტიკამ მოგვცა ის, რომ ჩვენთან რელიგიურობის დინამიკა არის ბევრად უფრო ძლიერი, ვიდრე ჩვენ ირგვლივ ქვეყნებში. თუნდაც, მაგალითად რუსეთში, სომხეთსა თუ აზერბაიჯანში.

ფუნდამენტალიზმი ამ რელიგიურ დინამიკაში ძალიან დიდ როლს თამაშობს იმიტომ, რომ მან დაიკავა ცარიელი ადგილი და შეეცადა მარტივად გაეცა პასუხი დეზორიენტირებული ადამიანებისთვის თუ რაში მდგომარეობს ცხოვრების აზრი.

მე მოგიყვებით ორ კონტრასტულ მაგალითს აღმოსავლეთ გერმანიისა და აფხაზეთის. აღმოსავლეთ გერმანია გაერთიანდა დასავლეთ გერმანიასთან იმ პერიოდში, როცა ჩვენ მოვიპოვეთ დამოუკიდებლობა. დასავლეთ გერმანიის ინსტიტუტებმა ჩაანაცვლა აღმოსავლეთ გერმანიის ინსტიტუტები. დღეს აღმოსავლეთ გერმანიაში არის ნოსტალგია ძველი რეჟიმის მიმართ, მაგრამ აღმოსავლეთ გერმანია დღეს ევროპაში არის ერთ-ერთი ყველაზე არარელიგიური რეგიონი. საბჭოთა სოციალისტური რეჟიმის დანგრევის შემდეგ, იქ რელიგია უკან აღარ დაბრუნებულა. ჩემი ახსნა ასეთია: აღმოსავლეთ ნაწილი კი გაიხსნა მსოფლიო ინფორმაციული ნაკადებისადმი, მაგრამ ინსტიტუტებმა, რომლებიც დასავლეთ გერმანიიდან ჩაენაცვლა აღმოსავლეთ გერმანიის ინსტიტუტებს, აიღეს თავიანთ თავზე ყველა დარტყმა და ამიტომაც რელიგიის საჭიროება იქ არ ყოფილა.

მეორე მხრივ, როგორც ჩემი მეგობრები მეუბნებიან (მე არ ვყოფილვარ), აფხაზეთში რელიგია არანაირ როლს არ თამაშობს, არ არის პოპულარული. მაგრამ ამასთან არის უაღრესად კონსერვატიული საზოგადოება. თუ ეს მართალია, გამოდის, რომ აფხაზეთში იმიტომ არ არის რელიგია მნიშვნელოვანი, რომ ის არც გახსნილა. როცა კონსერვატიული საზოგადოება იხსნება, მაშინ არის ძლიერი ინსტიტუტების საჭიროება. მე არ მგონია რომ აფხაზეთში ძლიერი

ინსტიტუტები არსებობდეს, მაგრამ რახან ის არც გახსნილა მსოფლიო კომუნიკატიური ნაკადებისადმი, ამიტომაც იქ დარჩა ტრადიციული კონსერვატივიზმი და არ არის საჭიროება ახალი ფუნდამენტალისტური რელიგიის.

აქ არის ძალიან მნიშვნელოვანი განსხვავება – ფუნდამენტალიზმი კი თავისთავად არ არის კონსერვატიული, რურალური, სოფლური ფენომენი. ტრადიციულად ითვლება, რომ ქალაქში უფრო თავისუფლებაა მათ შორის აღმსარებლობის, ხოლო სოფლად უფრო ტრადიციული, კონსერვატიული რელიგიურობაა. ფუნდამენტალიზმი არ ჯდება ამ დაყოფაში. იბადება ყოველთვის ქალაქში და შემდეგ ვრცელდება სოფელში. ფუნდამენტალიზმი თავის სუბიექტებად პოულობს სოფლიდან ქალაქში ჩამოსულ და დესოციალიზებულ, დეზორიენტირებულ ადამიანებს. ამიტომაც არის, რომ ტრადიციული კონსერვანტიზმი ფუნდამენტალიზმთან კავშირში არ არის, პირიქით.

როდესაც ვსაუბრობთ რელიგიაზე საქართველოში, სულ ვამბობთ, რომ ეს რელიგიური ნაციონალიზმი გვაქვს სახეზე და ეს მართალია. რეალურად რაც ეკლესიებში იქადაგება არის არა სულის ცხონების შესახებ ქადაგებები, არამედ ის, რომ მართლმადიდებლობამ გადაარჩინა ქართველი ერი. ეს არის წმინდა ნაციონალისტური იდეოლოგია, რომელიც მიბმულია რელიგიაზე. სულ მაინტერესებდა, რა კავშირშია რელიგიური ნაციონალიზმი და ფუნდამენტალიზმი ერთმანეთთან? აღმოვაჩინე, რომ ლიტერატურაში უკვე ახსნილია ეს ფენომენი. ისლამურ თუ ინდუისტურ და სხვა კონტექსტშიც ძალიან რთულია ერთმანეთისგან განასხვავო რელიგიური ნაციონალიზმი და ფუნდამენტალიზმი. ისინი ერთმანეთში მსუბუქად გადადიან. მართალია შენ შეიძლება გეგონოს რომ ერთმანეთს ეწინააღმდეგებიან იმიტომ რომ ფუნდამენტალიზმი უფრო იმქვეყნიურზეა მიმართული და ნაციონალიზმი უფრო სახელმწიფოს კონტროლზე, მაგრამ როგორც აღმოჩნდა, რეალურად ეს ორი ფენომენი ერთმანეთში ისე გადადის, რომ ძალიან რთულია ერთმანეთისგან გაარჩიო.

ბევრი ამბობს, რომ რელიგიური ფუნდამენტალიზმის არსებობა საქართველოში დაკავშირებულია სოციო-ეკონომიკურ პრობლემებთან და როცა ეს პრობლემები გადაიჭრება ფუნდამენტალიზმის პრობლემაც გაქრება. ეს ასე არ არის. როცა რაღაც ყალიბდება, როგორც ღირებულებათა სისტემა, იმის შეცვლას სჭირდება დრო და ძალიან რთულია.

პასუხი კითხვაზე, თუ რა განაპირობებს საქართველოში რელიგიის ასეთ პოპულარობას, მრავალგვარია. მიზეზები შეიძლება იყოს ნაციონალური იდენტობის ძიების პროცესი, სოციო- ეკონომიკური სიდუხჭირე და წარმოსახვითი შვების ძიება. თუმცა გაცილებით მნიშვნელოვანია არა ამ კითხვაზე პასუხი, არამედ იმაზე, თუ რა გვაკლია დღეს იმისთვის, რომ შევაკავოთ რელიგიური დინამიკა საქართველოში. მე შემოგთავაზებთ რამდენიმე ფაქტორს:

1.კრიტიკის არ არსებობა – პოლიტიკურ, სამოქალაქო თუ მედიასა სფეროში რელიგიის კრიტიკა ტაბუირებულია. იმიტომ რომ ყოველი პოლიტიკური ძალა ცდილობს ფლირტს, რათა თავის მოწინააღმდეგეს მოუგოს. არსებობს იმის შესაძლებლობა, რომ ოდესმე ისინი გააცნობიერებენ რომ ამ ფლირტით უფრო მეტს აგებენ. სამოქალაქო სექტორი ძალიან სუსტია.

სრული ტაბუ იყო და დღემდე მნიშვნელოვანწილად რჩება ეკლესიის კრიტიკა, იქნება შიში, კომფორმიზმი, ცრურწმენა, რაც გინდათ ის დაარქვით მიზეზს. მედია, თითქმის ყოველთვის არ ეხება იმიტომაც, რომ ხშირად მიბმულია პოლიტიკურ ძალასთან და მედიის ყოველი დარტყმა ეკლესიაზე აღიქმება პოლიტიკური ძალის დარტყმად.

  1. სხვა ახალი რელიგიების შემოსვლა – 90-იან წლებში ახალი სექტებისა და მიმდინარეობების გამოჩენა დიდ მუხტსა და სტიმულს აძლევდა მართმადიდებლურ ეკლესიას, რომ თავდაცვაზე გადასულიყო. 90-იანების დასაწყისში, მართმადიდებლურ ეკლესიას სეროზულ მუხტს აძლევდა ახალი სექტებისა და აღმსარებლობების გამოჩენა იმისთვის, რომ თავდაცვაზე გადასულიყო. საბჭოთა კავშირის პერიოდში ეკლესიას ეჭირა ამბივალენტური, ორაზროვანი ადგილი. ერთი მხრივ ეს იყო ინსტიტუტი, რომელიც მუდმივად იჩაგრებოდა, ხოლო მეორე მხრივ იგი პრივილეგირებული იყო მუდმივად. მართმადიდებლური ეკლესია რუსეთსა და საქართველოში იყო პრივილიგირებული ინსტიტუტი, რომელსაც გააჩნდა სრული მონოპოლია რელიგიურ სივრცეზე, ეს რელიგიური სივრცე გახლდათ ძალიან შეზღუდული, მაგრამ მონოპოლია სრული ჰქონდა. საბჭოთა კავშირის დაშლის შემდეგ პირველად გაიხსნა ეს ველი, არ არის გამორიცხული ერთ-ერთი ფაქტორი ესეც ყოფილიყო.
  2. 3. მამების თაობის წაშლა – 2003 წლის შემდეგ, პოლიტიკიდან წავიდა შევარდნაძე, რომელიც იყო „ბაბუ“ და მიყვა მთელი თაობა “მამების“ და მოვიდნენ ძალიან ახალგაზრდა, ენერგიული ასე ვთქვათ, „ძმები“, როგორც ამას რევოლუციური დინამიკა ითხოვს. არ არის გამორიცხული, რომ პატრიარქის ასეთი ზეადამიანური რეიტინგი იყო ამასთან დაკავშირებული. „მამის პრინციპი“, რომელიც წავიდა პოლიტიკიდან, საზოგადოებიდან, ერთადერთი, სადაც შენარჩუნდა იყო რელიგია და პატრიარქიც იქცა ერის მამად, რამაც გაზარდა მისი რეიტინგი და მას არაქრისტიანებიც ენდობიან, რაც თავისთავად პარადოქსია.
  3. არ გვაქვს ირონია – მაქვს განცდა, რომ ანეგდოტებს არასდროს ყვებიან სასულიერო პირებზე.
  4. ალტერნატიული კულტურის მოდელების არ არსებობა – არ არის აუცილებელი მაინცადამაინც ფუნდამენტალიზმს აკრიტიკებდე რომ მიაყენო დარტყმა. მაგალითად თუ ადამიანი კარგად დაწერს როგორ იზრდებოდა 90-იან წლებში თბილისის რომელიღაც პერიფერიულ უბანში, თუ ამას ბევრი წაიკითხავს ბევრად უფრო დიდ გავლენას მოახდენს ვიდრე ახლა ჩვენ რომ ფუნდამენტალიზმი ვაკრიტიკოთ. მთავარი პრობლემა არის ის, რომ სეკულარული კულტურა ვერ ახერხებს აღქმის, აზროვნების და ქცევის ალტერნატიული მოდელების შემოთავაზებას. ჩვენ არ გვაქვს წიგნები, რომელსაც ყველა კითხულობს, ფილმები, რომელსაც ყველა უყურებს, პოპ-მუსიკა არ გვაქვს, რომელიც იმღერებდა სიყვარულზე. ბოლო რეპი რაც მოვისმინე მართლმადიდებლური რეპი იყო ცოდვაზე მღერიან. შესაბამისად, ერთერთი მთავარი პრობლემა არის სეკულარული კულტურის არ არსებობა. არ არის აუცილებელი, ყველა რელიგიას აკრიტიკებდეს, შექმნას ალტერნატიული საზრისები – ეს უკვე საკმარისი იქნებოდა იმისათვის, რომ ჩანაცვლდეს ის სივრცე, რომელიც ფუნდამენტალიზმმა გაჭედა.

დატოვეთ კომენტარი

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s